Körler Nasıl Rüya Görür? Doğuştan Görmeyenler

Hayatı boyunca hiç ışık görmemiş biri uyuyunca neyin içine girer? Çoğumuz “karanlığa” diye tahmin eder. Gerçek başka. Körler nasıl rüya görür sorusunun cevabı görüntüde değil, seste, dokunuşta, kokuda ve tatta. Doğuştan görmeyen biri rüyasında hiçbir görüntü görmüyor. Rüyasını bu dört duyu kuruyor.

Bu yazıda doğuştan görmeyenlerin ve sonradan görme yetisini kaybedenlerin rüyalarına bakacağız. Kabusların neden daha sık geldiğini, beynin görme merkezine ne olduğunu ve tabir geleneğinin “gönül gözü” dediği şeyi anlatacağım. Dayandığım kaynaklar yazının sonunda tıklanabilir şekilde duruyor.

Kısaca (TL;DR)

• Doğuştan görmeyenler rüyada görüntü görmez. Rüyayı ses, dokunuş, koku ve tat kurar.
• Sonradan kör olanlar çoğunlukla rüyada görmeye devam eder. Zaman geçtikçe görüntü silikleşir, rengi solar.
• Görme kaybı ne kadar erken olduysa rüyadaki görüntü o kadar az kalır. Sınır yaklaşık beş-yedi yaş.
• Doğuştan görmeyenler kabusu çok daha sık görür. Sebep, gündelik hayatta sürekli tehlike hesabı yapmaları.
• Rüyanın konusu ve duygusu görenlerinkiyle aynı. Fark, rüyayı hangi duyuların kurduğunda.
• Tabirde rüyanın türünü görüntü değil, uyanınca kalpte kalan his belirler. Görmeyen biri tabirde geride kalmaz.

---

Körler Nasıl Rüya Görür? Doğuştan Görmeyenler

Doğuştan görmeyen biri için görmek hiçbir zaman bir hafıza olmadı. Zihninde kaydedilmiş bir yüz, bir renk, bir manzara yok. O yüzden rüyasında da görüntü oluşmuyor. Ama rüya boş değil.

Görüntü yok, rüya var

Danimarkalı araştırmacılar doğuştan görmeyen bir grubun rüyalarını haftalarca kayda aldı. Grubun içinden tek bir kişi bile rüyasında görüntü gördüğünü söylemedi. Gören kontrol grubunda ise herkes en az bir rüyada görüntü gördü.

Doğuştan görmeyenlerin rüyasında renk, ışık ya da yüz yok. Buna rağmen:

• Bir yerde bulunduklarını biliyorlar,
• Karşılarındakini tanıyorlar,
• Olayın akışını ve duygusunu yaşıyorlar.

Rüyanın konusu ve duygusu da görenlerinkiyle büyük ölçüde aynı. Aynı sevinçleri, korkuları ve karşılaşmaları yaşıyorlar. Tek belirgin fark kabuslarda. Buna aşağıda ayrıca bakacağız.

Görme yok ama “görüntü var” diyen araştırma

Küçük bir araştırmacı grubu, doğuştan görmeyenlerin rüyalarını çizdirdi ve beyin dalgalarını ölçtü. Sonuçtan, görmeyenlerin de rüyada görsel imge kurabildiği sonucunu çıkardılar. Başka araştırmacılar buna itiraz etti. Görmeyenler dokunduklarını da çizebiliyor, “görsel” kelimesini de başka hiçbir kategoriye oturmayan her şey için kullanabiliyor. Üstelik uyku laboratuvarında yapılan diğer çalışmaların hepsi aynı yere vardı: Doğuştan görmeyenlerin rüyasında görüntü yok. Bugün ağır basan görüş bu.

Duyularla Kurulan Rüya Dünyası

Görmeyenlerin rüyaları dokunuş, ses, koku ve tatla dolu. Danimarka çalışması bunu açık gösterdi: Doğuştan görmeyenler dört duyunun hepsini görenlerden daha çok yaşıyor.

Ses ve dokunuş

• Ses: Doğuştan görmeyenlerin neredeyse hepsi rüyasında ses duyduğunu söylüyor. Bir ses tonu, bir ayak sesi ya da çağrılan bir isim rüyayı taşıyabiliyor.
• Dokunuş: Çoğu rüyasında dokunma hissediyor. Sonradan görmeyenlerde de dokunma görenlerden belirgin biçimde fazla.

Koku ve tat

• Koku: Doğuştan görmeyenler rüyada koku almayı görenlerden çok daha sık yaşıyor.
• Tat: Rüyada bir şey tatmak görenlerde çok nadir. Doğuştan görmeyenlerde birkaç kat daha yaygın.

Gören biri rüyasını çoğunlukla izler gibi yaşar. Doğuştan görmeyen biri ise ses, dokunuş ve kokunun içinde yürür.

Sonradan Kör Olanlar Rüyada Görür mü?

Evet, çoğu zaman. Sonradan görme yetisini kaybedenlerin beyni görüntüyü bir dönem yaşadı ve kaydetti. Bu kayıt rüyada yeniden ortaya çıkabiliyor. Ama gören birinin rüyası kadar yoğun değil.

• Yüzler, mekânlar ve renkler rüyada belirebiliyor.
• Gören birine göre rüyadaki görüntü daha az ve daha zayıf.
• Kör kalınan süre uzadıkça görüntü kısalıyor, bulanıklaşıyor ve rengi soluyor.
• Duyular arasında görenlerden belirgin farklı olan tek şey dokunma. Ses, koku ve tat doğuştan görmeyenlerdeki kadar artmıyor.

Beş-Yedi Yaş Sınırı

Rüyadaki görüntünün kaderini en çok görme kaybının yaşı belirliyor. Genel tablo şöyle:

• Doğuştan görmeyenler: Rüyada görüntü yok.
• Yaklaşık beş yaşından önce kaybedenler: Görüntü ya hiç çıkmıyor ya çok nadir çıkıyor.
• Beş-yedi yaş arası kaybedenler: Karışık. Kimi görüntüyü koruyor, kimi koruyamıyor.
• Yedi yaşından sonra kaybedenler: Görüntü çoğunlukla duruyor. Yıllar geçtikçe silikleşiyor.

Bu ayrım onlarca yıllık uyku araştırmalarına dayanıyor. Beş yaşından önce kaybedenlerde istisna çıkabiliyor ama genel tablo değişmiyor.

Eşik yalnızca rüya için önemli değil. Zihinde görüntü kurma becerisi de yaklaşık dört ile yedi yaş arasında oturuyor.

Görme Merkezi Boş Kalmıyor

Beynin arka tarafındaki görme merkezine oksipital lob deniyor. Görmeyen beyinde bu bölge işsiz kalmıyor. 1990’larda yapılan bir beyin görüntüleme çalışması bunu ilk gösterenlerden biri oldu. Braille okuyan görmeyenlerde, parmak ucuyla okurken görme merkezi çalışıyordu. Gören birinde aynı bölge o sırada susuyordu.

Sonraki çalışmalar bu bölgenin konuşmayı ve dili anlamada da çalıştığını gösterdi. Yani beyin, görme gelmeyince o bölgeyi dokunma, işitme ve dil için kullanıyor. Buna nöroplastisite, yani beynin kendini yeniden kurması deniyor.

Mekân bilgisi rüyaya da giriyor

Doğuştan görmeyen biri bir mekânı adım sayısı, ses ve dokunuşla öğrenir. Yön ve mekân kaygısı rüyaya da taşınıyor. Kabuslarda sık görülen sahneler şunlar: kaybolmak, araba çarpması, rögar çukuruna düşmek, rehber köpeği kaybetmek. Hepsi gündelik hayatta gerçekten var olan riskler.

Görmeyenlerde REM Uykusu ve Kabus

REM uykusu

Rüyaların en canlı olduğu evre REM uykusu. Görme engelliler de bu evreye giriyor ve rüya görüyor. Tek fark göz hareketlerinde: Görmeyenlerin gözü REM sırasında görenlere göre daha az oynuyor.

Asıl ilginç olan şu: Sonradan görmeyenlerin gözü neredeyse hiç oynamadığı hâlde rüyalarındaki görüntü sürüyor. Demek ki REM’deki göz hareketleri rüyadaki görüntüyü “izlemek” değil.

Kabus sıklığı

Danimarka’da yapılan çalışma bu konuda net bir sonuç verdi:

• Doğuştan görmeyenler: Rüyalarının dörtte biri kabus. Görenlerin kabus sıklığının yaklaşık dört katı.
• Sonradan görmeyenler: Görenlerle aynı düzeyde. Yani kabus artışı görme kaybının kendisinden değil, doğuştan görmemekten geliyor.

Doğuştan görmeyenlerin rüyalarında saldırgan karşılaşma da daha çok yer alıyor. Uyku kalitesini hesaba katsan da fark duruyor. Ruhsal bir sorun işareti de değil. Kaygı ya da depresyon bakımından görenlerden bir fark çıkmadı.

Kabuslar neden daha sık?

Araştırmacılar bunu gündelik tehlikeye bağlıyor. Görmeyen biri yürürken, karşıya geçerken, kalabalıkta sürekli risk hesaplıyor. Rüya da bu riskleri sahneliyor. Kabusu beynin tehlikeye karşı yaptığı güvenli bir prova sayan kuram da bunu destekliyor.

Kabusları gölge kavramıyla birlikte okumak istersen Gölge Benlik ve Kabuslarla Yüzleşme Rehberi yazımıza bakabilirsin.

Rüya Tabiri Açısından: Gönül Gözü ile Görmek

Basiret: kalbin gözü

Kur’an dili görmeyi ikiye ayırır. Gözle görmeye basar, kalp gözüyle görmeye basiret denir. Hac Suresi’nin 46. ayeti körlüğü gözde değil kalpte arar: Gerçekten körleşen, göğüslerdeki kalplerdir. Kıyâme Suresi’nin 14. ayeti de insanın kendi hâline karşı basiret sahibi olduğunu söyler.

Bu yüzden görmeyen birinin rüyası eksik sayılmaz. Tabir, rüyadaki görüntüye değil, rüyanın kalpte bıraktığı etkiye bakar. Biz de Tabirly’de bu sebeple önce rüyanın bıraktığı hisse bakıyoruz.

Hz. Yakub ve Yusuf’un gömleği

Yusuf Suresi’ndeki kıssa bu konunun en açık örneği. Hz. Yakub, oğlu Yusuf’un hasretiyle ağladı ve üzüntüden gözlerine boz geldi (12/84). 96. ayette “tekrar görür hale geldi” denmesi, bunun bir görme kaybı olduğunu gösteriyor.

Olayların sırası dikkat çekici. Yusuf’un gömleğini taşıyan kafile Mısır’dan henüz ayrılmıştı ki Yakub, “Yusuf’un kokusunu alıyorum” dedi (12/94). Müjdeci gelip gömleği yüzüne koyunca gözleri açıldı (12/93, 96). Önce koku geldi, sonra dokunuş, sonra görme.

Yusuf Suresi aynı zamanda bir rüya ve tevil kıssası. İslam’da rüyanın yerini ve tabir ilmini anlattığımız Gaybın Anahtarı: İslamiyet’te Rüyaların Gizemi yazısına da göz atabilirsin.

Rüyanın türünü ne belirler?

Sahih hadislerde (Buhârî, Müslim) rüyanın türünü belirleyen ölçüt, içerik değil. Ölçüt kişinin ona verdiği tepki: Hoşuna giden rüya Allah’tandır, hoşlanmadığı rüya şeytandandır. Yani ayrım görüntüye değil, hisse bağlı. Görmeyen biri bu ölçütte hiçbir dezavantaj taşımıyor.

Hoşlanılmayan bir rüya için hadislerde şu adımlar öneriliyor: sol tarafa üç kez üflemek, Allah’a sığınmak, rüyayı kimseye anlatmamak ve yatış şeklini değiştirmek (Müslim, Rü’yâ). Doğuştan görmeyenlerde kabus daha sık geldiği için bu adımlar onlar açısından daha da değerli. Konunun ayrıntısı için Rüyanın Duygusu Neden Önemli? İçte ve Uyanınca yazımıza bakabilirsin.

Duyusal işaretleri okumak

• Duyulan ses: Rüyada duyulan söz ve çağrı tabirde önemli. En bilinen örnek ezan: Ezanın sözleri, sahabeden Abdullah b. Zeyd’e rüyada öğretildi.
• Alınan koku: Yakub’un Yusuf’un kokusunu alması, kavuşma müjdesinin habercisiydi.
• Dokunuş: Kıssada görme dokunuşla geri geldi: Gömlek yüze değince Yakub’un gözleri açıldı.
• Korkuya rağmen sakin kalmak: İbn-i Sîrîn’den aktarılan tabire göre tehdit karşısında korkmamak kurtuluşa ve hayra işaret eder.

Klasik tabir usulü rüyanın nerede, nasıl, ne zaman ve kim tarafından görüldüğüne bakar. Rüyayı görenin durumu da bu ölçüte girer.

Rüyalarını Derinleştirmek İçin Pratikler

Bu bakışı kendi rüyalarına da taşıyabilirsin:

1. Görüntüye takılma: Uyanınca önce ne hissettiğini hatırla.
2. Duyularını sırala: Rüyada hangi ses, koku ve dokunuş vardı?
3. Sesli not al: Yazmak yerine rüyanı sesli kaydet. Görmeyen okurlarımız için de en kolay yol bu.
4. Tekrarlayan temaları işaretle: Aynı his ya da ses geri dönüyorsa dikkat et.
5. Uyumadan önce sakinleş: Ekranı kapat, birkaç dakika sessiz kal ve rüyanı hatırlamaya niyet et.

Sıkça Sorulan Sorular

Doğuştan görmeyenler rüyada renk görür mü?

Hayır. Doğuştan görmeyenler rüyada renk, ışık ya da yüz görmez. Rüyalarını ses, dokunuş, koku ve tatla yaşarlar.

Sonradan kör olanlar rüyasında görüntü görür mü?

Çoğunlukla evet. Görme kaybı yedi yaşından sonra yaşandıysa rüyada görüntü sürer. Ama kör kalınan süre uzadıkça görüntü kısalır, bulanıklaşır ve rengi solar.

Hangi yaştan sonra görme kaybı rüyada görüntüyü korur?

Yaklaşık beş yaşından önce görmeyi kaybedenlerde rüyada görüntü çıkmaz ya da çok nadir çıkar. Beş-yedi yaş arası sonuç karışık. Yedi yaşından sonra kaybedenler görüntüyü çoğunlukla korur.

Görme engelliler neden daha çok kabus görür?

Bu fark doğuştan görmeyenlerde var; sonradan görmeyenlerde yok. Doğuştan görmeyenler görenlere göre yaklaşık dört kat daha sık kabus görür. Araştırmacılar sebebi gündelik tehlike deneyimine bağlıyor. Kabuslar kaybolma, araba çarpması ve çukura düşme gibi gerçek riskleri sahneliyor.

Görme engelliler REM uykusu yaşar mı?

Evet. REM evresine giriyorlar ve rüya görüyorlar. Tek fark, REM sırasındaki göz hareketlerinin görenlere göre daha az olması.

Görme merkezi doğuştan görmeyenlerde ne işe yarar?

Beynin görme merkezi boş kalmaz. Braille okuma, dokunma ve dili anlama gibi işlere katılır. Buna nöroplastisite denir.

Sen ne düşünüyorsun?

Görmeyen bir yakınının rüyasını dinledin mi? Ya da senin rüyalarında görüntüden çok ses, koku ya da his mi ağır basıyor? Deneyimini yorumlara yaz; birlikte tabir edelim.

Kapanış

Körler nasıl rüya görür sorusunun cevabı rüyanın doğası hakkında da bir şey söylüyor: Rüya, görüntüden ibaret değil. Görüntü olmayınca ses konuşuyor, dokunuş anlatıyor, koku hatırlatıyor.

Bir dahaki sefere rüyandan uyandığında yalnızca ne gördüğüne değil, ne duyduğuna ve ne hissettiğine de bak. Çoğu zaman mesaj orada.

Kaynakça

1. Meaidi A, Jennum P, Ptito M, Kupers R. The sensory construction of dreams and nightmare frequency in congenitally blind and late blind individuals. Sleep Medicine, 2014;15(5):586-595. PubMed · DOI
2. Christensen JAE ve ark. Rapid eye movements are reduced in blind individuals. Journal of Sleep Research, 2019;28(6):e12866. PubMed · DOI
3. Kerr NH, Domhoff GW. Do the blind literally “see” in their dreams? A critique of a recent claim that they do. Dreaming, 2004;14:230-233. Tam metin
4. Hurovitz CS, Dunn S, Domhoff GW, Fiss H. The dreams of blind men and women: A replication and extension of previous findings. Dreaming, 1999;9:183-193. Tam metin
5. Bértolo H. Visual imagery without visual perception? Psicológica, 2005;26:173-188 (Bértolo ve ark. 2003 çalışmasının özeti). PDF
6. Sadato N ve ark. Activation of the primary visual cortex by Braille reading in blind subjects. Nature, 1996;380:526-528. Nature
7. Hughes V. How the Blind Dream. National Geographic, 26 Şubat 2014. Yazı
8. Blind people have four times more nightmares than sighted people. ScienceNordic. Yazı
9. Kur’an-ı Kerim: Hac 22/46, Kıyâme 75/14, Yusuf 12/84, 12/93-96. Hadisler: Buhârî (Ta’bîr), Müslim (Rü’yâ). İbn-i Sîrîn, Ta’bîrü’r-Rü’yâ.

Yazıda bir hata mı gördün? Bize bildir