Plasebo Etkisi Nedir? Beyinde Neler Değişir?

Biyolojik İyileşme Gizemi

Sahte Ameliyatlardan Şeker Haplarına: Beklenti Beynin Ağrı Sistemini Nasıl Değiştirir?

Plasebo Etkisi Nedir?

Plasebo (placebo), Latince “memnun edeceğim” anlamına gelen sözcükten türemiştir ve etken madde içermeyen, yani farmakolojik etkisi olmayan bir tedaviyi ifade eder: şeker hapı, tuzlu su enjeksiyonu, nötr bir krem ya da taklit edilen bir işlem. Plasebo etkisi ise bu tür bir tedaviden sonra, tedavinin kendi içeriğinden değil; kişinin beklentisinden, geçmiş deneyimlerinden ve tedavinin gerçekleştiği bağlamdan kaynaklanan rahatlama ya da iyileşme deneyimidir. Karşıt kavram olan nosebo (“zarar vereceğim”), olumsuz beklentinin yan etki ya da kötüleşme olarak yaşanmasıdır.

Sözcüğün kökeni tıbba değil, dinî bir metne dayanır. Latince Vulgata İncili’nde 116. Mezmur’un 9. ayeti “Placebo Domino in regione vivorum” (“Yaşayanlar diyarında Rab’bi memnun edeceğim”) diye başlar. Ölüler için okunan akşam ayininin (Vespers of the Office of the Dead) ilk sözcüğü “Placebo” olduğu için ayinin kendisi de bu adla anıldı. Cenazelerde “placebo söylemek”, ölenle gerçek bir bağı olmadığı hâlde cenaze yemeğinden pay almak için bağlantı iddia etmek anlamına geldi; zamanla sözcük dalkavuk kişiyi ve yalnızca hoşa gitmek için yapılan davranışı da anlatır oldu. 18. yüzyılın sonlarında tıpta “sıradan bir yöntem ya da ilaç” anlamında kullanıldı. Robert Hooper’ın 1811 tarihli Quincy’s Lexicon-Medicum sözlüğü ise plaseboyu, hastaya yarar sağlamaktan çok onu memnun etmeye uygun bir ilaç için kullanılan sıfat olarak tanımladı. Bu tanım küçümseyici bir anlam taşıyordu, ancak ilacın hiçbir etkisi olmadığı anlamına gelmiyordu.

Bir tedaviden sonra görülen düzelmenin tamamı plasebo etkisi değildir. Hastalığın doğal seyri ve belirtilerin zaman içindeki dalgalanması da düzelme gibi görünebilir. Bu nedenle plasebo etkisini ölçmek için, tedavi edilen gruplar plasebo verilen gruplarla ve mümkün olduğunda hiçbir şey verilmeyen gruplarla karşılaştırılır.

Henry Beecher: Savaş Alanındaki Gözlemden “Güçlü Plasebo” Makalesine

Plasebo araştırmalarının doğuş hikâyesi genellikle İkinci Dünya Savaşı’na dayandırılır. Henry Beecher’ın tuzlu su ve morfin hikâyesi olarak bilinen anlatıma göre, Amerikalı hekim Beecher İtalya cephesinde morfini biten bir sahra hastanesinde, yaralı bir askere morfin yerine tuzlu su enjekte edilmesine tanık olur ve asker rahatlar. Anlatı, plasebo biliminin başlangıç sahnesi olarak çok sık aktarılır.

Ancak tarih araştırmaları, morfinin tükendiği ve tuzlu su verildiği anlatısının Beecher’ın yayımlanmış ya da özel yazılarının hiçbirinde bulunmadığını ortaya koymuştur. Hikâyenin farklı versiyonlarında olayı kimi zaman bir hemşire, kimi zaman Beecher’ın kendisi yapar; bir versiyonda tuzlu su yerine sigara dağıtılır; araştırmacıların bulduğu en eski versiyon ise Beecher’la ilgili bile değildir. Bu nedenle tuzlu su öyküsü, belgelenmiş bir tarihsel kayıt değildir.

Beecher’ın belgelenmiş katkısı şudur. Beecher bir cerrah değil, Harvard Tıp Fakültesi’nde anestezi araştırmaları profesörü olan bir anestezi uzmanıydı ve İkinci Dünya Savaşı’nda Kuzey Afrika, İtalya ve Fransa’da askeri hekim olarak görev yaptı. 1946’da Annals of Surgery dergisinde yayımladığı “Pain in Men Wounded in Battle” (Savaşta Yaralanan Erkeklerde Ağrı) makalesinde, iki yüzü aşkın ağır yaralı askeri inceledi. Yaralıların yaklaşık dörtte üçü belirgin bir ağrı hissetmediğini söyledi ve teklif edilse bile ağrı kesici istemedi. Beecher bunu askerlerin duygusal durumuyla açıkladı: yaralanmak, cepheden kurtulmak anlamına geliyordu. Yaranın gerçekliği ile ağrı algısı aynı şey değildi.

1955’te Journal of the American Medical Association’da (JAMA) yayımladığı “The Powerful Placebo” (Güçlü Plasebo) makalesinde Beecher, incelediği çalışmalarda hastaların yaklaşık %35’inin yalnızca plasebo ile tatmin edici biçimde düzeldiğini bildirdi. Bu oran uzun yıllar plasebonun gücü olarak alıntılandı. Makale, randomize kontrollü çalışmaların (hastaların rastgele gruplara ayrıldığı ve tedavinin plasebo ile karşılaştırıldığı çalışmaların) bir tedavinin etkinliğini ölçmede altın standart hâline gelmesinde önemli rol oynadı. Buna karşılık makale 1990’lardan itibaren yöntemsel gerekçelerle eleştirildi; eleştirmenlere göre makalede aktarılan iyileşmeler, yalnızca gerçek bir plasebo etkisiyle açıklanabilecek bir etkiyi göstermiyordu.

Neşterle Atılan Sahte Kesi: 2002 Baylor Tıp Fakültesi Diz Ameliyatı Deneyi

Plasebonun yalnızca basit yakınmalarda işe yarayan bir “avuntu” olup olmadığı sorusu cerrahide de gündeme geldi. 2002’de Baylor Tıp Fakültesi ve ABD Gazi İşleri Bakanlığı (VA) ile çalışan ortopedik cerrah Dr. Bruce Moseley ve ekibi, New England Journal of Medicine’de, diz kireçlenmesinde (osteoartrit) çok yaygın uygulanan bir girişimi, diz artroskopisini, sahte ameliyatla karşılaştıran bir çalışma yayımladı. Bu sahte diz ameliyatı deneyi (Bruce Moseley, 2002), cerrahi girişimlerin plaseboya karşı test edilmesinin en bilinen örneklerinden biridir.

Diz kireçlenmesi olan 180 hasta rastgele üç gruba ayrıldı:

• Birinci Grup (artroskopik debridman, 59 hasta): Eklem içindeki hasarlı doku temizlendi ve eklem yıkandı.
• İkinci Grup (artroskopik lavaj, 61 hasta): Eklem yalnızca yıkandı.
• Üçüncü Grup (plasebo ameliyat, 60 hasta): Hastaların dizine deri kesileri açıldı ve debridman ameliyatı taklit edildi; artroskop eklemin içine sokulmadı.

Hastalar ve sonuçları değerlendiren araştırmacılar, hangi gruba atandıklarını bilmiyordu. Tüm ameliyatları, gerçek olanlar da sahte olanlar da, Dr. Moseley yaptı.

Hastalar iki yıl boyunca izlendi ve 165’i çalışmayı tamamladı. Sonuç dikkat çekiciydi: Hiçbir zaman gerçek ameliyat gruplarından biri, plasebo ameliyat grubundan daha az ağrı ya da daha iyi işlev bildirmedi. Güven aralıkları, gruplar arasında klinik olarak anlamlı herhangi bir farkı dışarıda bırakıyordu. Ağrı üç grupta da azaldı; belirli zaman noktalarında plasebo grubu, debridman grubundan daha iyi sonuç bildirdi.

Bu sonucu yorumlarken bir noktaya dikkat etmek gerekir: Çalışmada hiçbir işlem uygulanmayan bir grup yoktu. Bu nedenle plasebo gruptaki düzelmenin ne kadarının plasebo etkisinden, ne kadarının hastalığın doğal seyrinden ya da ağrının zaman içindeki dalgalanmasından kaynaklandığı bu çalışmadan ayırt edilemez. Çalışmanın kesin olarak gösterdiği şey, gerçek ameliyatın içeriğinin sahte ameliyata bir üstünlük sağlamadığıdır.

“Psikolojik Kandırmaca” Düşüncesinin Çöküşü: Plasebo Beyinde Neleri Değiştirir?

Uzun yıllar boyunca plasebo için “her şey senin kafanda, bu sadece psikolojik” yaklaşımı hâkimdi. Beyin görüntüleme ve farmakoloji çalışmaları, plasebo etkisinin soyut bir hayal değil, ölçülebilir bir biyolojik süreç olduğunu gösterdi.

Vücudun Kendi Ağrı Kesici Sistemi: Endorfin Salınımı ve Nalokson

1978’de Jon Levine, Newton Gordon ve Howard Fields, Lancet dergisinde yayımladıkları çalışmada, azı dişi ameliyatı geçen hastalara çift kör koşullarda (ne hasta ne araştırmacı ilacın ne olduğunu bilmeden) nalokson ya da plasebo verdi. Nalokson, morfin ve benzeri opioidlerin etkisini engelleyen bir ilaçtır. Plasebo ile ağrısı azalan hastalarda nalokson ağrıyı artırdı; plaseboya yanıt vermeyen hastaların ağrısını ek olarak artırmadı. Bu bulgu, plasebo ile ağrının hafiflemesine vücudun kendi ürettiği opioidlerin, yani endorfinlerin aracılık ettiği hipoteziyle uyumluydu ve plasebo biyolojisinin başlangıç noktası olarak kabul edilir.

Tablo bundan daha karmaşıktır. 1983’te Nature dergisinde yayımlanan bir çalışmada, naloksonun hastalar ilaçtan haberdar olmadan gizli infüzyonla, plasebodan ayrı olarak verildiği bir tasarım kullanıldı. Çalışma, plasebo ile ağrının hafiflemesinin, opioid sistemi nalokson ile engellenmişken bile görülebildiğini ve naloksonun plasebodan bağımsız olarak ağrıyı artırabildiğini bildirdi. Yani her plasebo ağrı dinmesi opioid sistemine dayanmaz. Beyin görüntüleme çalışmaları da plasebo ile ağrının hafiflemesinde, ağrıyı beyinden omuriliğe doğru baskılayan “aşağı doğru çalışan” ağrı kontrol sisteminin devreye girdiğini ve omurilik düzeyinde bile değişiklikler olabildiğini göstermiştir.

Dopamin Salınımı: Parkinson Hastalarında PET Taraması

2001’de Science dergisinde yayımlanan bir çalışmada, Parkinson hastalarına plasebo uygulandığında hastaların beyninde, striatum adı verilen bölgede belirgin miktarda dopamin salındığı pozitron emisyon tomografisi (PET) ile gösterildi. Araştırmacılara göre bu etki, Parkinson hastalığında hasar gören nigrostriatal dopamin sistemi üzerinden gerçekleşiyordu ve tedavinin yararına dair beklentiyle bağlantılıydı. Çalışma küçük bir hasta grubuyla yapılmıştır ve dopamin salınımının gösterilmesi, hastalığın ilerleyişinin değiştiği anlamına gelmez.

Sözlü Telkin ve Deneyim: Plasebonun Tek Bir Mekanizması Yok

2026’da yayımlanan büyük ölçekli bir beyin görüntüleme analizi, plasebo ağrı dinmesinin tek bir beyin mekanizmasına dayanmadığını gösterdi. Ayrıntıları “2025-2026 Araştırmalarından Yeni Gelişmeler” bölümünde anlatılmaktadır.

Plasebonun Sınırları: Hangi Yakınmalarda Etkili Olur?

Plasebo için öne sürülen abartılı iddialar bilimsel incelemelerle sınırlanmıştır. Danimarkalı araştırmacılar Asbjørn Hróbjartsson ve Peter Gøtzsche, plasebo verilen grupları hiçbir tedavi verilmeyen gruplarla karşılaştıran çalışmaları inceledi. 2001’de New England Journal of Medicine’de yayımlanan analizde plasebo, “düzeldi / düzelmedi” biçiminde ölçülen sonuçlarda anlamlı bir etki göstermedi; kan basıncı ya da kilo kaybı gibi nesnel ölçümlerde de anlamlı bir etki bulunmadı. Hastanın kendi bildirdiği sürekli ölçeklerde, özellikle ağrıda, küçük bir yarar görüldü.

Cochrane’in 2010 tarihli incelemesi de plasebonun genel olarak klinik açıdan önemli bir etkisi olduğunu bulmadı. İncelemeye göre belirli durumlarda plasebo, hastanın bildirdiği sonuçları, özellikle ağrıyı ve bulantıyı etkileyebiliyordu; ancak bu etkiyi, hastaların bildirimindeki yanlılıktan ayırmak zordu. Bu değerlendirme tıp literatüründe tartışmalıdır ve yöntemi hakkında çeşitli eleştiriler yapılmıştır.

Pratikte bunun anlamı şudur: Plasebo, ağrı, yorgunluk, bulantı gibi kişinin kendi algısına dayanan yakınmalarda etkili olabilir; ancak tümörü küçültmek, kırık kemiği kaynatmak, tıkalı damarı açmak ya da enfeksiyonu yok etmek gibi yapısal sonuçlar için bir tedavinin yerini tutmaz. Harvard Tıp Fakültesi’nden Ted Kaptchuk’un ifadesiyle plasebo ile bir tümör küçültülemez ve bir damar açılamaz. Kanser tedavisi çalışmalarının plasebo kollarında ortalama olarak kansere bağlı ağrıda iyileşme gösterilebilmiş, ancak kilo alma ya da genel performans durumunda gösterilememiştir.

Bile Bile İyileşmek: Harvard ve Açık Etiketli Plasebo Araştırmaları

“İyi ama plasebonun çalışması için hastanın kandırılması ve gerçek ilaç aldığına inanması gerekmez mi?” Uzun yıllar bu sorunun cevabının “evet” olduğu varsayıldı. Bu varsayım hem etik sorunlar yaratıyor hem de plaseboyu klinik uygulamada kullanılamaz kılıyordu. Açık etiketli plasebo (open-label placebo, OLP), hastaya ilacın etken madde içermeyen bir plasebo olduğunun açıkça söylendiği uygulamadır.

Ted Kaptchuk’un açık etiketli plasebo araştırması 2010’da PLoS ONE dergisinde yayımlandı. Harvard Tıp Fakültesi ve Beth Israel Deaconess Tıp Merkezi’nden Kaptchuk ve ekibi, ortalama yaşı 47 olan, çoğunluğu kadın 80 irritabl bağırsak sendromu (IBS) hastasını rastgele iki gruba ayırdı. Bir gruba tedavi verilmedi, ancak bu gruba da araştırmacılarla aynı kalitede görüşme yapıldı. Diğer gruba, üzerinde “plasebo” yazan şişelerde, günde iki kez alınacak haplar verildi. Hastalara bunların şeker hapı gibi etken madde içermeyen plasebolar olduğu, çalışmalarda zihin-beden iyileşme süreçleri yoluyla IBS belirtilerinde belirgin iyileşme sağladığı söylendi ve plaseboya inanmak zorunda olmadıkları, yalnızca haplara düzenli içmeleri istendi.

Üç haftalık izlemenin sonunda plasebo grubu; genel belirti iyileşmesi, belirti şiddeti ve yeterli rahatlama ölçeklerinde kontrol grubundan anlamlı derecede iyi sonuç aldı. Harvard’ın açıklamasına göre yeterli belirti rahatlaması bildiren hasta sayısı yaklaşık iki katıydı. Çalışma tek merkezde, kısa süreli ve küçük bir grupla yapılmıştı; Kaptchuk sonuçların daha uzun ve daha büyük çalışmalarla doğrulanması gerektiğini belirtti.

Kaptchuk’a göre bulgular, yalnızca “olumlu düşünmenin” değil, tıbbi ritüelin kendisinin de fayda sağlayabileceğini düşündürüyordu. Hekimle görüşme, hap alma düzeni ve tedaviye ayrılan özen, bu ritüelin parçalarıdır.

2016’da Portekiz’deki ISPA ile birlikte yürütülen ve Pain dergisinde yayımlanan çalışmada ise kronik bel ağrısı olan 97 yetişkine önce plasebo etkisinin 15 dakikalık bir açıklaması yapıldı. Ardından hastalar rastgele iki gruba ayrıldı: yalnızca olağan tedavisine devam edenler ve olağan tedavisine ek olarak günde iki kez “plasebo” hap alanlar. Üç hafta sonunda plasebo grubu olağan ve en şiddetli ağrıda yaklaşık %30 azalma, ağrıya bağlı işlev kaybında %29 azalma bildirdi. Yalnızca olağan tedaviyi sürdüren grupta olağan ağrıda %9, en şiddetli ağrıda %16 azalma görüldü ve işlev kaybı neredeyse hiç değişmedi. Çalışmanın baş yazarı Claudia Carvalho’ya göre, hekimle sıcak ve empatik bir ilişki olmadan plasebo hap almanın işe yaraması muhtemel değildir.

Bu çalışmalar küçüktür ve sonuçları hastaların kendi bildirdiği belirtilere dayanır. Yine de ortak mesajları, plasebo etkisinin yalnızca hastanın kandırılmasıyla ortaya çıkan bir şey olmadığı, tedavinin olumlu bir çerçevede, bir ritüel ve bir hasta-hekim ilişkisi içinde sunulmasının da rol oynadığıdır.

Madalyonun Öteki Yüzü: Zihin Kendi Yan Etkisini Nasıl Üretir? (Nosebo)

Latince “memnun edeceğim” anlamına gelen plasebonun karşıtı, “zarar vereceğim” anlamına gelen nosebodur (nocebo). Nosebo terimi ilk kez 1961’de Walter Kennedy tarafından, bir çalışmanın plasebo kolunda görülen olumsuz yan etkileri tanımlamak için kullanıldı. Nosebo etkisi, olumsuz beklentinin ve korkunun gerçek belirtiler ya da yan etkiler olarak yaşanmasıdır. Kişi bu belirtileri gerçekten hisseder; belirtiler hayal ürünü değildir.

Ağrıda Nosebo: Kolesistokinin Hormonunun Rolü

1997’de Fabrizio Benedetti ve arkadaşları, hafif ameliyat sonrası ağrısı olan ve ağrılarının 30 dakika boyunca artırılmasına onay veren hastalara, ağrıyı artıracağı söylenen tuzlu su verdi. Hastalarda nosebo yanıtı görüldü. Ancak tuzlu suya, kolesistokinin (CCK) adlı maddeyi engelleyen proglumid eklendiğinde bu etki ortadan kalktı; proglumidin bu engelleyici etkisi nalokson ile ortadan kaldırılamadı, yani mekanizma opioidlerden bağımsızdı. Araştırmacılar, CCK’nın nosebo ile ağrının artmasına aracılık ettiğini, bunun da kaygıyla bağlantılı olabileceğini ileri sürdü. Colloca ve Benedetti’nin 2007 tarihli derlemesine göre olumsuz beklenti, ağrının artacağına dair bir kaygı yaratır, bu kaygı CCK’yı harekete geçirir ve CCK ağrı iletimini kolaylaştırır.

Statin Yan Etkileri: SAMSON Çalışması

2020’de New England Journal of Medicine’de yayımlanan SAMSON çalışması, nosebonun klinik önemini gösteren en çarpıcı örneklerden biridir. Statin (kolesterol düşürücü ilaç) yan etkileri nedeniyle ilacı bırakmış 60 hasta bir yıl boyunca her ay farklı bir şişeden hap aldı: atorvastatin 20 mg içeren şişeler, plasebo içeren şişeler ve boş şişeler. Hastalar hangi şişeyi aldıklarını bilmiyordu. Ortalama belirti şiddeti hap alınmayan aylarda 8,0; plasebo aylarında 15,4; statin aylarında 16,3 olarak ölçüldü. Araştırmacılar, statin döneminde yaşanan belirti yükünün yaklaşık %90’ının plasebo hapla da ortaya çıktığını hesapladı.

Sonuçlar hastalara açıklandığında 60 hastanın 30’u en az altı ay boyunca statine başarıyla yeniden başladı. Araştırmacılara göre hastalar statin tabletlerinden gerçekten yan etki yaşıyordu; ancak bu yan etkiler ağırlıklı olarak tablet alma eyleminden kaynaklanıyordu, tabletin içindekinden değil.

Kemoterapi ve Beklenti

Kemoterapide de beklentinin rolü incelenmiştir. Bir derlemeye göre, kemoterapi sonrası bulantının şiddeti ile hastanın beklentileri arasında sağlam meta-analitik kanıtlarla desteklenen bir ilişki vardır; daha önce kemoterapi almış olmak ise tedavi öncesi bulantı olasılığını artırır (klasik koşullanma). Başka bir deneyde, sahte bir ilaç broşürü okuyan katılımcılardan, broşürde nosebo etkisinin açıklandığı grup anlamlı derecede daha az yan etki bildirdi.

Sahte Doz Aşımı: Tek Bir Olgu

2007’de General Hospital Psychiatry dergisinde yayımlanan bir olgu bildiriminde, bir antidepresan ilaç çalışmasına katılan 26 yaşında bir erkek, kendisine verilen 29 kapsülün tamamını, ilaç doz aşımı yaptığına inanarak içti. Hastanede hipotansiyon (düşük tansiyon) geliştirdi ve kan basıncını korumak için damar yoluyla sıvı verilmesi gerekti. Kapsüllerin etken madde içermediği kendisine açıklandığında belirtiler hızla geriledi. Yazarlar tabloyu nosebo etkisi olarak yorumladı. Bu yalnızca tek bir hastaya ait bildirimdir; nosebonun ne kadar sık ya da ne ölçüde ciddi olabileceği hakkında genelleme yapılamaz.

Az Bilinenler: Plaseboyu Güçlendiren ve Zayıflatan Ayrıntılar

Plasebo etkisi yalnızca “hap yutmak” ile sınırlı değildir. Aşağıdaki araştırmalar, etkinin hapın içeriğinden çok hapın nasıl sunulduğuna, kimin sunduğuna ve kişinin geçmiş deneyimine bağlı olabildiğini gösterir. Bunlar genel anlatımlarda nadiren yer alan, ancak yayımlanmış çalışmalara dayanan bulgulardır.

İlk Kör Deneyler: Mesmer ve Perkins’in Sahte Çubukları

Plasebo kontrollü deneyin kökeni Beecher’dan çok daha eskidir. 1784’te Fransa’da, Benjamin Franklin ve Antoine Lavoisier’in de aralarında bulunduğu bir kraliyet komisyonu, Franz Mesmer’in “hayvansal manyetizma” uygulamasını, uygulamanın yapıldığı kişilerin gözlerini bağlayarak sınadı. Bu çalışma, kör düzenekle yapılmış ilk deneylerden biri olarak anılır.

Bir sonraki örnek, plaseboya karşı yapılan erken bir karşılaştırmadır. 1796’da patenti alınan “Perkins çekicileri” (Perkins’ metallic tractors), yaklaşık yedi buçuk santim uzunluğunda, biri demir alaşımı, diğeri pirinç olduğu söylenen iki çubuktu ve hastalığı vücuttan “çektiği” öne sürülerek 1798’de Londra’da beş gineye satılıyordu. Bath’lı hekim John Haygarth 1799’da, metal gibi boyanmış ahşap sahte çubuklarla beş romatizmalı hastayı tedavi etti. Beş hastanın dördü ağrısının hafiflediğini bildirdi. Ertesi gün aynı hastalara gerçek metal çubuklar uygulandı ve benzer bir rahatlama bildirildi. Haygarth bu sonucu hayal gücünün etkisine bağladı ve bulgularını 1800’de, “Of the Imagination, as a Cause and as a Cure of Disorders of the Body; Exemplified by Fictitious Tractors, and Epidemical Convulsions” başlıklı yayınında açıkladı. Deney yalnızca beş kişiyle yapıldığı için modern bir çalışma ölçütlerini karşılamaz; ancak plasebo fikrinin tarihteki ilk açık gösterimlerinden biri sayılır.

Fiyat Etkisi: Pahalı Olduğu Söylenen Plasebo Daha Çok Ağrı Dindirdi

2008’de JAMA dergisinde yayımlanan bir araştırma mektubunda Rebecca Waber, Baba Shiv, Ziv Carmon ve Dan Ariely, 82 gönüllüye yeni bir ağrı kesici olarak tanıtılan özdeş plasebo hapları verdi ve ardından bileklerine elektrik şokları uyguladı. Bir gruba hapın tanesinin 2,50 dolar, diğerine 10 sent olduğu söylendi. Hapın pahalı olduğu söylenen grup daha az ağrı bildirdi. Çalışma küçüktür ve laboratuvarda oluşturulan kısa süreli bir ağrıyı ölçmüştür; klinik bir hastalığa doğrudan uyarlanamaz. Yine de fiyat bilgisinin bile beklentiyi değiştirebildiğini gösteren, en çok alıntılanan örneklerdendir.

Renk ve Uygulama Yolu: Enjeksiyon Hapı Geride Bırakıyor

Hollandalı araştırmacı Anthonius de Craen ve arkadaşlarının 1996’da BMJ’de yayımlanan sistematik derlemesi, ilaç renginin algılanan etkiyi değiştirdiğini buldu: kırmızı, sarı ve turuncu uyarıcı etkiyle, mavi ve yeşil sakinleştirici etkiyle ilişkilendirildi. Rengin gerçek etkinliğe katkısı ise çalışmalar arasında tutarsızdı ve çalışmaların yöntem kalitesi değişkendi. Aynı ekibin 2000’de Journal of Neurology’de yayımlanan, 22 çalışmayı kapsayan meta-analizinde, akut migren tedavisinde derialtı (subkutan) plasebo enjeksiyonu alan hastaların %32,4’ü, ağızdan plasebo alanların %25,7’si iki saat sonra baş ağrısının hafif ya da yok düzeyine indiğini bildirdi. Aradaki fark, enjeksiyonun plasebo etkisini artırdığını düşündürdü. Bu sonuç, plasebo kollarının karşılaştırılmasına dayanır ve doğrudan bir deney değildir.

Sıcak İlişkinin “Dozu”: 262 Kişilik IBS Çalışması

Ted Kaptchuk ve ekibi 2008’de BMJ’de yayımlanan çalışmada, 262 irritabl bağırsak sendromu hastasını üç gruba ayırdı: bekleme listesi, yalnızca sahte akupunktur (sınırlı plasebo) ve sahte akupunkturun yanı sıra sıcak, ilgili ve güven veren bir hekim yaklaşımı (güçlendirilmiş plasebo). Üç hafta sonunda yeterli belirti rahatlaması bildirenlerin oranı bekleme listesinde %28, yalnızca sahte akupunkturda %44, sıcak ilişkiyle birleştirilmiş sahte akupunkturda %62 oldu. Yazarlar, plaseboyu oluşturan bileşenlerin bir ilacın dozunun kademeli artırılmasına benzer şekilde birleştirilebildiğini ve hasta-hekim ilişkisinin en güçlü bileşen olduğunu bildirdi.

Etiket Değişince Sonuç da Değişiyor: Migren Çalışması

2014’te Science Translational Medicine’de yayımlanan çalışmada, epizodik migreni olan 66 kişi toplam 459 migren atağında izlendi. Katılımcılar rizatriptan (Maxalt) ya da plasebo aldı; haplar “plasebo”, “Maxalt ya da plasebo” ve “Maxalt” etiketleriyle sunuldu. Etiket olumlu hâle geldikçe hem plasebonun hem de gerçek ilacın etkisi kademeli olarak arttı. “Plasebo” etiketiyle verilen Maxalt ile “Maxalt” etiketiyle verilen plasebo benzer düzeyde etkili bulundu. Hiç tedavi almamaya kıyasla, plasebo her etiket koşulunda ilaç etkisinin %50’sinden fazlasını oluşturdu. Gerçek ilaç yine de plasebodan üstündü; ayrıca açıkça plasebo olarak tanıtılan hap, hiç tedavi almamaktan daha etkili bulundu.

Genetik Bir İz: COMT Geni

Harvard’daki Plasebo Çalışmaları Programı’ndan Kathryn Hall ve arkadaşları 2012’de PLoS ONE’da, IBS çalışmasının 104 hastalık bir alt grubunda, dopamin yıkımında rol oynayan COMT enziminin val158met gen değişkeninin plasebo yanıtıyla ilişkili olduğunu bildirdi. COMT geninde metiyonin (met) alel sayısı arttıkça plasebo yanıtı doğrusal olarak arttı; en güçlü yanıt, sıcak hekim ilişkisiyle güçlendirilmiş plasebo grubundaki met/met taşıyıcılarında görüldü. Araştırmacılar bu geni olası bir biyobelirteç olarak tanımladı. Bulgu küçük bir alt gruba dayanır ve genin plasebo yanıtını “belirlediği” anlamına gelmez.

Bağışıklık Sistemi de Öğrenir: Sakkarinli Fareler ve Çilekli Süt

1975’te Robert Ader ve Nicholas Cohen, Psychosomatic Medicine dergisinde yayımladıkları çalışmada sıçanlara sakkarinli suyu, bağışıklığı baskılayan siklofosfamid ilacıyla eşleştirerek verdi. Daha sonra sakkarinle karşılaşan, bu şekilde koşullanmış hayvanlar, ilaç verilmediği hâlde anlamlı biçimde bağışıklığı baskılanmış hâle geldi. Bu bulgu, bağışıklık yanıtının da öğrenmeyle değiştirilebileceğini gösterdi.

İnsanlarda benzer bir koşullanma modeli Essen Üniversite Hastanesi’nden Antje Albring ve arkadaşlarınca incelendi. 2012’de PLoS ONE’da yayımlanan çalışmada sağlıklı erkek gönüllülere, bağışıklık baskılayıcı siklosporin A ilacıyla birlikte özel bir tadı olan yeşil renkli bir içecek (lavanta yağlı çilekli süt) verildi. Daha sonra yalnızca içecekle karşılaşıldığında, ilacın etkisini taklit eden bir değişiklik ölçüldü: bağışıklık hücrelerinin interlökin-2 (IL-2) üretimi, içecekle dört kez yeniden karşılaşan grupta (kontrol 15, deney 17 kişi) anlamlı biçimde azaldı. Yalnızca bir kez yeniden karşılaşma (kontrol 9, deney 10 kişi) anlamlı bir baskılanma oluşturmadı. İlaç alındığı yönünde yalnızca sözel beklenti yaratmak da (her koşulda 8-9 kişi) bağışıklık baskılanması oluşturmadı. Yani bu modelde bağışıklık sistemi için tek başına beklenti yetmedi; öğrenilmiş bir ilişki gerekti. Çalışmalar sağlıklı erkeklerle, küçük gruplarla ve laboratuvar ölçümleriyle yapılmıştır; klinik yarar henüz gösterilmemiştir.

Hayvanların Sahibi İçin de Plasebo Var: Köpek Çalışması

Plasebo etkisi bakım verenin algısını da değiştirebilir. Michael Conzemius ve Richard Evans’ın 2012’de Journal of the American Veterinary Medical Association’da yayımlanan çalışmasında, kireçlenme (osteoartrit) nedeniyle topallayan 58 köpek plasebo kolunda izlendi. Köpek sahiplerinin %39,7’si köpeğin topallamasında düzelme bildirdi. Veterinerler de yürüyüşte %44,8, tırısta %44,8 oranında düzelme, eklemin palpasyonunda ise ağrı bulgularında %43,1 oranında düzelme bildirdi. Oysa köpeklerin zemine uyguladığı kuvveti ölçen kuvvet platformunda ortalama değerler değişmedi; 58 köpekten 46’sında ölçüm aynı kaldı. Araştırmacılar buna “bakım veren plasebo etkisi” (caregiver placebo effect) adını verdi. Bu bulgu, plasebo etkisinin yalnızca hastanın kendi duyumuyla ilgili olmadığını, gözlemci yargısını da etkileyebildiğini gösterir.

Plasebo Yanıtı Zamanla Artıyor mu? Amerikan Nöropatik Ağrı Çalışmaları

Alexander Tuttle ve arkadaşları 2015’te Pain dergisinde, 1990-2013 yılları arasında yayımlanan kronik nöropatik ağrı ilaç çalışmalarını inceledi. Plasebo yanıtı bu dönemde belirgin biçimde arttı, ilaç yanıtı ise sabit kaldı; bu da ilacın plaseboya üstünlüğünü azalttı. Eğilim, ABD’de yapılan çalışmalardan kaynaklanıyordu. ABD’deki çalışmaların hem katılımcı sayısı hem de süresi artmıştı ve bu değişiklikler daha büyük plasebo yanıtıyla ilişkiliydi. Bulgu, yeni ağrı kesicilerin neden kanıtlanması zor hâle geldiğine dair tartışmalarda sıkça anılır.

2025-2026 Araştırmalarından Yeni Gelişmeler

Plasebo araştırmaları son bir yılda hem beyin düzeyinde hem de klinik uygulamada yeni sonuçlar üretti.

Plasebo ile Ağrının Hafiflemesi Tek Bir Yolla Oluşmuyor (Nature Communications, 17 Temmuz 2026)

Duisburg-Essen Üniversitesi ve Essen Üniversite Hastanesi öncülüğünde uluslararası Placebo Imaging Consortium (Plasebo Görüntüleme Konsorsiyumu), dünya çapında laboratuvarların paylaştığı 16 beyin görüntüleme çalışmasından 409 katılımcının bireysel verilerini birleştirdi. Bu yöntemde yalnızca çalışmaların özetleri değil, her katılımcının beyin görüntüsü ve ağrı puanı yeniden analiz edilir. Çalışmalardan beşinde (147 katılımcı) plasebo yalnızca sözlü telkinle, yani “bu krem ağrınızı azaltacak” türünden bir açıklamayla oluşturuldu. On birinde (268 katılımcı) sözlü telkine ek olarak koşullanma uygulandı: katılımcılara, tedavi uygulandığında ağrının gerçekten azaldığını yaşatan bir öğrenme aşaması verildi; deneylerde bu genellikle ağrılı uyaranın gizlice hafifletilmesiyle sağlanır.

Başlıca bulgular şunlardır:

• Her iki yöntemde de ağrı sırasında beynin ön kısmında yer alan dorsolateral prefrontal korteks ve alt parietal korteks bölgelerinin etkinliği arttı; insula, putamen ve birincil duyusal alanlar gibi ağrıyla ilişkili bölgelerin etkinliği azaldı.
• Sözlü telkine koşullanma eklendiğinde, bağlamın değerlendirilmesi ve ağrının düzenlenmesiyle ilişkili prefrontal bölgeler daha güçlü devreye girdi, ağrı sinyalini işleyen duyusal ve insula bölgelerinde ise daha büyük bir azalma görüldü.
• 100 puanlık ağrı ölçeğinde ortalama ağrı azalması yalnızca sözlü telkinle 9,2 puan, telkin ve koşullanmanın birleşiminde 12,2 puan oldu; yani koşullanma ortalama yaklaşık 3 puanlık ek bir azalma sağladı. Standartlaştırılmış etki büyüklüğü 0,37’den 0,74’e çıktı.
• Telkin ve koşullanmanın birleşiminin daha güçlü etkisine, ventromedial prefrontal korteks ve kaudat çekirdeğin artan etkinliği ile duyusal-ağrı bölgelerinin ve beyincik etkinliğinin azalması aracılık etti.

Yazarlar iki yöntemin kısmen ayrı mekanizmalara dayandığı sonucuna vardı. Makale ayrıca, ağrıyı beyinden aşağıya doğru baskılayan sistemin devreye girmesinin, opioid salınımının ve omurilik düzeyindeki değişikliklerin şimdiye kadar yalnızca koşullanma içeren çalışmalarda gösterildiğini, bunun gerçek bir farkı mı yoksa seçici raporlamayı mı yansıttığının henüz bilinmediğini belirtiyor. Yazarlar iki noktayı da özellikle vurguluyor: Koşullanmanın sağladığı ek ağrı azalması, hastalarla yapılan çalışmalarda klinik olarak anlamlı kabul edilen eşiğin altında kalıyor ve sonuçlar genç, sağlıklı gönüllülerde laboratuvar ortamında elde edildi. Tüm katılımcılar birlikte değerlendirildiğinde plaseboya bağlı ortalama ağrı azalması 100 üzerinden yaklaşık 11 puandı. Araştırmacılar, plasebo etkilerinin hayali iyileşmeler olmadığını, ağrının işlenişini değiştiren ölçülebilir beyin etkinliğiyle birlikte seyrettiğini vurguluyor.

Açık Etiketli Plasebo: 60 Çalışmanın Meta-Analizi (Scientific Reports, 15 Ağustos 2025)

Freiburg Üniversitesi Tıp Merkezi’nden Prof. Dr. Stefan Schmidt’in yönettiği uluslararası ekip, açık etiketli plaseboları inceleyen 60 klinik ve deneysel çalışmayı, toplam 4648 katılımcıyı kapsayan bir meta-analizde birleştirdi. Meta-analiz, aynı konudaki birçok çalışmanın verisini bir araya getirerek ortak bir sonuç çıkaran yöntemdir. Sonuca göre etken madde içermediği açıkça söylenen plasebolar ağrıyı, yorgunluğu ve depresif belirtileri belirgin biçimde iyileştirebiliyordu. Hastalar plaseboların olası etkileri hakkında önceden kapsamlı biçimde bilgilendirildiğinde olumlu etki daha büyük olma eğilimindeydi. Schmidt’e göre bir ilacı verme ve alma sürecinin kendisi etkili bir tıbbi ritüeldir. Araştırmacılar, açık etiketli plasebonun uzun vadeli etkisinin ve nesnel sağlık göstergeleri üzerindeki etkisinin hâlâ araştırılması gerektiğini belirtiyor.

Açık Etiketli Plasebonun Sınırları: Bel Ağrısı ve Depresyon

Açık etiketli plasebo her alanda aynı güçte kanıta sahip değildir. 2025’te yayımlanan kronik bel ağrısı meta-analizi, 171 açık etiketli plasebo ve 161 kontrol hastasını içeren dört çalışmada, 0-10’luk ağrı ölçeğinde ortalama 0,62 puanlık bir azalma buldu (güven aralığı -1,09 ile -0,14); ancak yöntemsel sınırlılıklar nedeniyle bu bulgunun kanıt kesinliği GRADE değerlendirmesine göre çok düşüktür.

26 Nisan 2026 tarihli, majör depresif bozukluğu olan yetişkinlerde açık etiketli plaseboyu inceleyen sistematik derleme ve meta-analiz yalnızca üç küçük randomize kontrollü çalışmaya dayanıyor. Dört haftalık verileri bulunan iki çalışmanın birleştirilmesi depresyon belirtilerinde ılımlı bir azalma gösterdi (Hedges g = -0,43), ancak her iki çalışma da tek tek istatistiksel anlamlılığa ulaşmayacak kadar küçüktü. Yazarlar kanıt tabanının sınırlı, tutarsız ve yanlılık riski taşıyan bir yapıda olduğunu belirtiyor.

Nosebo Araştırmaları: Kişilik Özellikleri ve Sosyal Edinilmiş Nosebo (2026)

King’s College London’ın 2026 tarihli sistematik derlemesi, nosebo etkisine katkıda bulunan etkenleri inceledi. Derleme, nosebonun yordayıcıları arasında bazı kişilik tiplerinin bulunduğunu, ancak bunların hangi tipler olduğunun daha fazla araştırma gerektirdiğini belirtiyor.

Avustralya Araştırma Konseyi’nin finanse ettiği ve Sydney Üniversitesi’nde 1 Haziran 2026’da başlayan, 2029’a kadar sürecek bir proje, başkalarının tedavi görmesini hastanede, klinikte ya da sosyal medyada izlemenin de nosebo etkisini tetikleyebildiğini, ancak bu sosyal yolla edinilen nosebo etkilerinin mekanizmalarının yeterince anlaşılmadığını belirtiyor ve bu mekanizmaları inceliyor.

Planlanan Çalışma: Plasebo, Opioid Sistemi ve Sosyal Acı

ClinicalTrials.gov kaydına göre Dartmouth Üniversitesi, opioid sisteminin plasebonun hem fiziksel ağrı hem de sosyal acı (örneğin istenmeyen bir ayrılık) üzerindeki etkisindeki rolünü, nalokson burun spreyi ve fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) kullanarak incelemeyi planlıyor. Kayıtta çalışmanın Eylül 2026’da başlaması ve Mart 2027’de tamamlanması öngörülüyor; sonuçlar henüz yayımlanmadı.

Sonuç: Beklentinin Gücü ve Sınırları

Plasebo araştırmalarının bugün ulaştığı tablo şöyle özetlenebilir: Beklenti, geçmiş deneyimler ve tedavinin gerçekleştiği bağlam (hekimin yaklaşımı, ilaç alma ritüeli, verilen bilgi), ağrı gibi belirtilerin nasıl algılandığını ve beyinde nasıl işlendiğini ölçülebilir biçimde değiştirir. Aynı mekanizma ters yönde çalıştığında, nosebo olarak gerçek yan etkiler ve acı oluşturabilir.

Bu bulgular, bir hastalığın “yeterince olumlu düşünülmediği için” sürdüğü ya da kişinin düşünceleriyle hastalığı yarattığı anlamına gelmez. Plasebo ve nosebo araştırmaları ağrı, bulantı, yorgunluk gibi belirtilerin algılanmasını ve tedaviye verilen yanıtı inceler; hastalıkların nedenini ya da tedavisini açıklamaz. Kanser, enfeksiyon ve kırık gibi yapısal durumlarda hiçbir plasebo tedavinin yerini tutmaz. Bilimsel olarak savunulabilecek çıkarım, tedavi sürecindeki dürüst ve olumlu iletişimin, hasta-hekim ilişkisinin ve ilacı alma ritüelinin, gerçek tedavilerin yanında iyileşme deneyimini destekleyebileceğidir.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Plasebo etkisi sadece psikolojik hastalıkları mı iyileştirir?

Hayır, ancak etkisi en çok kişinin kendi bildirdiği belirtilerde gösterilmiştir: ağrı, bulantı, yorgunluk, irritabl bağırsak yakınmaları ve depresif belirtiler gibi. Parkinson hastalarında plasebo uygulandığında beyinde dopamin salınımı ölçülmüştür; ancak bu, hastalığın seyrinin değiştiği anlamına gelmez. 2001’deki New England Journal of Medicine analizi, plasebonun kan basıncı ya da kilo kaybı gibi nesnel ölçümler üzerinde anlamlı bir etkisi olmadığını bulmuştur.

Plasebo etkisi kanseri veya kırık bir kemiği tek başına iyileştirebilir mi?

Hayır. Plasebo bir tümörü küçültmez, kırık kemiği kaynatmaz, tıkalı damarı açmaz ve enfeksiyonu yok etmez. Cerrahi, antibiyotik ya da kemoterapi gerektiren yapısal durumlarda tedavinin yerini tutmaz. Kanser tedavisi çalışmalarının plasebo kollarında ortalama olarak kansere bağlı ağrıda iyileşme gösterilebilmiş, kilo alma ya da genel performans durumunda gösterilememiştir.

Zihnimi plasebo etkisini kullanacak şekilde nasıl eğitebilirim?

Plasebo etkisi, iradeyle açılıp kapatılan bir beceri değildir; beklenti, geçmiş deneyim ve bağlamla oluşur. Çalışmalar, tedavinin olumlu bir çerçevede sunulmasının, hekimle sıcak bir ilişkinin ve düzenli ilaç alma ritüelinin iyileşme deneyimini destekleyebildiğini gösteriyor. Olumsuz yönde ise yan etkilere dair beklenti nosebo oluşturabiliyor; bir deneyde nosebo etkisinin açıklandığı broşürü okuyanlar daha az yan etki bildirdi. Pratikte yapılabilecek şey, tedavinin yararlarını ve olası yan etkilerini hekimle açıkça konuşmak ve önerilen tedaviyi uygulamaktır. Plaseboya güvenerek gerçek bir tedaviyi bırakmak ise önerilmez.

Açık etiketli plasebo nedir?

Hastaya ilacın etken madde içermeyen bir plasebo olduğunun açıkça söylendiği uygulamadır. 2010’daki IBS çalışması ve 2016’daki kronik bel ağrısı çalışması gibi araştırmalarda bu yöntem belirtilerde iyileşme sağlamıştır. 2025’teki 60 çalışmalık meta-analiz ağrı, yorgunluk ve depresif belirtilerde iyileşme bulmuştur; ancak bel ağrısı ve depresyon gibi bazı alanlarda kanıtın kesinliği düşüktür.

Nosebo etkisi nedir?

Olumsuz beklentinin ya da korkunun, gerçek yan etkiler veya kötüleşen belirtiler olarak yaşanmasıdır. 2020’deki SAMSON çalışmasında statin yan etkisi nedeniyle ilacı bırakmış hastalarda, statin döneminde yaşanan belirti yükünün yaklaşık %90’ı plasebo hapla da görülmüştür.

Henry Beecher'ın morfin yerine tuzlu su verdiği hikâye doğru mu?

Hikâye plasebo araştırmalarının başlangıcı olarak sıkça anlatılır; ancak Beecher’ın yayımlanmış ya da özel yazılarında yer almaz ve belgelenmiş bir tarihsel kayıt değildir. Beecher’ın belgelenmiş çalışması, 1946’da yayımladığı ve ağır yaralı askerlerin yaklaşık dörtte üçünün ağrı kesici istemediğini bildiren makaledir.

Hapın rengi, fiyatı ya da enjeksiyon olması plasebo etkisini değiştirir mi?

Araştırmalar bunun mümkün olduğunu gösteriyor, ancak etkinin boyutu ve tutarlılığı sınırlıdır. 2008’de JAMA’da yayımlanan küçük bir çalışmada 82 gönüllüye, aynı plasebo hapının 2,50 dolar olduğu söylenen grup, 10 sent olduğu söylenen gruba göre daha az ağrı bildirdi. İlaç renginin etkisine dair 1996’daki BMJ derlemesi, rengin algılanan etkiyi değiştirdiğini ama gerçek etkinlik üzerindeki sonuçların tutarsız olduğunu bildirdi. 2000’deki bir meta-analizde, migren tedavisinde derialtı plasebo enjeksiyonu, ağızdan plaseboya göre daha yüksek rahatlama oranı gösterdi (%32,4’e karşı %25,7).

Plasebo etkisi köpeklerde de görülür mü?

Köpeklerde plasebo etkisinin kendisi gösterilmemiştir; gösterilen, sahiplerin ve veterinerlerin plasebo alan köpeklerde düzelme bildirmesidir. 2012’deki çalışmada kireçlenmeli 58 köpekte, sahiplerin %39,7’si düzelme bildirdi. Köpeğin zemine uyguladığı kuvveti ölçen kuvvet platformunda ise ortalama değerler değişmedi. Bu duruma “bakım veren plasebo etkisi” denir.

💬 Peki sizin hayatınızda bizzat deneyimlediğiniz veya tanık olduğunuz, plasebo ya da nosebo etkisini düşündüren bir hikâyeniz var mı? Düşüncelerinizi ve deneyimlerinizi aşağıdaki yorumlar kısmında bizimle paylaşın, bu konuyu birlikte tartışalım!

Kaynakça

• Beecher, H. K. (1946). Pain in men wounded in battle. Annals of Surgery, 123, 96-105.
• Beecher, H. K. (1955). The powerful placebo. Journal of the American Medical Association.
• Beecher hikâyesinin kaynağına dair incelemeler: “The Beecher story, the origin of the placebo effect myth, likely didn’t happen” (Skeptic). https://www.skeptic.org.uk/?p=49707 ; “The Legend of the Wartime Placebo” (McGill University, Office for Science and Society). https://www.mcgill.ca/oss/node/9023
• Moseley, J. B., O’Malley, K., Petersen, N. J., et al. (2002). A controlled trial of arthroscopic surgery for osteoarthritis of the knee. New England Journal of Medicine, 347, 81-88. https://doi.org/10.1056/NEJMoa013259
• Levine, J. D., Gordon, N. C., & Fields, H. L. (1978). The mechanism of placebo analgesia. The Lancet, 2(8091), 654-657. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/80579/
• Placebo and naloxone can alter post-surgical pain by separate mechanisms. Nature, 306, 264 (1983). https://link.springer.com/article/10.1038/306264a0
• de la Fuente-Fernández, R., Ruth, T. J., Sossi, V., Schulzer, M., Calne, D. B., & Stoessl, A. J. (2001). Expectation and dopamine release: mechanism of the placebo effect in Parkinson’s disease. Science, 293(5532), 1164-1166. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11498597/
• Hróbjartsson, A., & Gøtzsche, P. C. (2001). Is the placebo powerless? An analysis of clinical trials comparing placebo with no treatment. New England Journal of Medicine.
• Hróbjartsson, A., & Gøtzsche, P. C. (2010). Placebo interventions for all clinical conditions. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD003974. https://doi.org/10.1002/14651858.CD003974.pub3
• Kaptchuk, T. J., Friedlander, E., Kelley, J. M., et al. (2010). Placebos without deception: a randomized controlled trial in irritable bowel syndrome. PLoS ONE, 5(12), e15591. https://dash.harvard.edu/handle/1/42701265
• Carvalho, C., Caetano, J. M., Cunha, L., Rebouta, P., Kaptchuk, T. J., & Kirsch, I. (2016). Open-label placebo treatment in chronic low back pain: a randomized controlled trial. Pain, 157(12), 2766-2772. https://doi.org/10.1097/j.pain.0000000000000700
• Benedetti, F., Amanzio, M., Casadio, C., Oliaro, A., & Maggi, G. (1997). Blockade of nocebo hyperalgesia by the cholecystokinin antagonist proglumide. Pain, 135-140. https://research.uniupo.it/en/publications/blockade-of-nocebo-hyperalgesia-by-the-cholecystokinin-antagonist/
• Colloca, L., & Benedetti, F. (2007). Nocebo hyperalgesia: how anxiety is turned into pain. https://iris.unito.it/handle/2318/40285
• Wood, F., et al. (2020). N-of-1 trial of a statin, placebo, or no treatment to assess side effects (SAMSON). New England Journal of Medicine, 383, 2182-2184. https://www.bhf.org.uk/what-we-do/our-research/research-successes/statins-side-effects-or-not
• Kemoterapi yan etkileri ve nosebo etkisi üzerine klinik çalışma. PubMed Central, PMC9502603. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9502603
• Kanserde plasebo ve nosebo etkileri (Springer kitap bölümü). https://doi.org/10.1007/978-1-4614-4866-2_18
• Spisak, T., Hartmann, H., Zunhammer, M., et al. (2026). Meta-analytic evidence for distinct neural correlates of conditioned versus verbally induced placebo analgesia. Nature Communications, 17, 6538. https://doi.org/10.1038/s41467-026-74743-0
• Freiburg Üniversitesi Tıp Merkezi ve uluslararası ekip, çalışma lideri Stefan Schmidt (2025). Effects of open-label placebos across outcomes and populations: an updated systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Scientific Reports. https://www.uniklinik-freiburg.de/en/press/press-releases/detailed-view/5113-placebos-helfen-auch-bei-transparenter-aufklaerung.html
• Flávio-Reis, V. H. P., et al. (2025). Open label placebo for chronic low back pain: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. https://tandf.figshare.com/articles/dataset/Open_label_placebo_for_chronic_low_back_pain_a_systematic_review_and_meta-analysis_of_randomized_controlled_trials/28433702
• Silva, M. L. G., & Romero-Vucovich, R. (2026). Open-label placebo effects in reducing depression severity among adults with major depressive disorder: a systematic review and meta-analysis of early evidence. https://cris.upeu.edu.pe/entities/publication/b169b85f-f762-44f0-9bbc-2d0ba5ab6852
• A systematic review of factors that contribute to nocebo effects (2026). King’s College London. https://kclpure.kcl.ac.uk/ws/files/55804600/Nocebo_systematic_review_manuscript_260616.pdf
• Unravelling nocebo effects: the role of personal and social experiences. Australian Research Council, DE260100344. https://dataportal.arc.gov.au/NCGP/API/grants/DE260100344
• The Role of the Opioid System in Placebo Effects on Pain and Social Rejection. ClinicalTrials.gov, NCT04650841. https://clinicaltrials.gov/study/NCT04650841
• Plasebo sözcüğünün kökeni ve tarihi: Placebo in history (Wikipedia). https://en.wikipedia.org/wiki/Placebo_in_history
• Mesmer’in hayvansal manyetizmasını sınayan 1784 kraliyet komisyonu: Commission Royale. Bailly A (1784). James Lind Library. https://www.jameslindlibrary.org/records/commission-royale-bailly-a-1784/
• Perkins çekicileri ve Haygarth’ın 1799 deneyi: Elisha Perkins and His Metallic Tractors. Hektoen International (2026). https://hekint.org/2026/08/27/elisha-perkins-and-his-metallic-tractors/ ; John Haygarth (Wikipedia). https://en.wikipedia.org/wiki/John_Haygarth
• Waber, R. L., Shiv, B., Carmon, Z., & Ariely, D. (2008). Commercial features of placebo and therapeutic efficacy. JAMA, 299(9), 1016-1017. https://doi.org/10.1001/jama.299.9.1016
• de Craen, A. J., Roos, P. J., de Vries, A. L., & Kleijnen, J. (1996). Effect of colour of drugs: systematic review of perceived effect of drugs and of their effectiveness. BMJ, 313(7072), 1624-1626. https://doi.org/10.1136/bmj.313.7072.1624
• de Craen, A. J., Tijssen, J. G., de Gans, J., & Kleijnen, J. (2000). Placebo effect in the acute treatment of migraine: subcutaneous placebos are better than oral placebos. Journal of Neurology, 247(3), 183-188. https://doi.org/10.1007/s004150050560
• Kaptchuk, T. J., Kelley, J. M., Conboy, L. A., et al. (2008). Components of placebo effect: randomised controlled trial in patients with irritable bowel syndrome. BMJ, 336(7651), 999-1003. https://doi.org/10.1136/bmj.39524.439618.25
• Kam-Hansen, S., Jakubowski, M., Kelley, J. M., et al. (2014). Altered placebo and drug labeling changes the outcome of episodic migraine attacks. Science Translational Medicine, 6(218), 218ra5. https://doi.org/10.1126/scitranslmed.3006175
• Hall, K. T., Lembo, A. J., Kirsch, I., et al. (2012). Catechol-O-methyltransferase val158met polymorphism predicts placebo effect in irritable bowel syndrome. PLoS ONE, 7(10), e48135. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0048135
• Ader, R., & Cohen, N. (1975). Behaviorally conditioned immunosuppression. Psychosomatic Medicine, 37(4), 333-340. https://doi.org/10.1097/00006842-197507000-00007
• Albring, A., Wendt, L., Benson, S., et al. (2012). Placebo effects on the immune response in humans: the role of learning and expectation. PLoS ONE, 7(11), e49477. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0049477
• Conzemius, M. G., & Evans, R. B. (2012). Caregiver placebo effect for dogs with lameness from osteoarthritis. Journal of the American Veterinary Medical Association, 241(10), 1314-1319. https://doi.org/10.2460/javma.241.10.1314
• Tuttle, A. H., Tohyama, S., Ramsay, T., et al. (2015). Increasing placebo responses over time in U.S. clinical trials of neuropathic pain. Pain, 156(12), 2616-2626. https://doi.org/10.1097/j.pain.0000000000000333
• Reeves, R. R., Ladner, M. E., Hart, R. H., & Burke, R. S. (2007). Nocebo effects with antidepressant clinical drug trial placebos. General Hospital Psychiatry, 29(3), 275-277. https://doi.org/10.1016/j.genhosppsych.2007.01.010

Yazıda bir hata mı gördün? Bize bildir