Hınkır Munkur ve Az Bilinen Anadolu Canavarları

Alkarısı, Çarşamba Karısı ve Hıbılık’ı ayrı ayrı anlattık ama Anadolu’nun korku haritası bundan çok daha kalabalık. Bu yazıda Hınkır Munkur, Demirkıynak, Enkebit, Kara Korşak ve Germakoçi‘yi ele alıyoruz. Anlatılanların büyük kısmı, halkbilimci Ayşe Duvarcı’nın 2005’te Bilig dergisinde yayımlanan makalesine dayanıyor. Hangi bilginin hangi kaynaktan geldiğini ve nerede kaynağın zayıf kaldığını da açıkça belirtiyoruz.

Kısaca (TL;DR)

• Bu varlıklar halkbiliminde “memorat” denen, doğaüstü varlıkların kahraman olduğu kısa anlatılarda geçer; asıl işlevleri uyarmak ve cezalandırmaktır.
• Hınkır Munkur insanları yakalayıp boğar ve yer; göbeğindeki torbada yavrusunu taşır, en çok üzerine idrar yapılmasından korkar.
• Demirkıynak Bigadiç dağlarında yaşar, korkunç seslerle insanı delirtir; suya giren kişiye zarar veremez.
• Enkebit uyuyanları boğmaya çalışır; başındaki altın feşi kapan kişiye dokunmaz.
• Kara Korşak tanıdık bir sesle kapıyı çalıp insanı kaçıran bir cindir; Germakoçi ise Laz anlatılarındaki kıllı orman yaratığıdır.
• Germakoçi; Gürcü Ochokochi, Almas, Yeti ve Sasquatch ile aynı “yaban adam” kalıbına girer. Folklorcular bunu ortak bir kalıp, kriptozoologlar ise tek bir kalıntı hominid olarak okur.

Bu Anlatılar Nereden Geliyor? Memorat Nedir?

Halkbiliminde doğaüstü varlıkları anlatan kısa hikâyelere memorat deniyor. Başkent Üniversitesi’nden Dr. Ayşe Duvarcı’nın Milliyet’e yaptığı açıklamaya göre bunlarda insanlar ya kendi başlarına geleni ya da nesilden nesile aktarılan olayları anlatır ve kahraman olağanüstü bir varlıktır. Bu hikâyelerin eğitici bir yanı da var: “kötü yerlerden uzak dur, yoksa başına bir şey gelir” mesajını taşırlar.

Dikkat çekici bir nokta, bu varlıkların yaşadığı yerlerin hep aynı türden olması: çöplükler, ormanlar, saçak altları, kirli suların döküldüğü yerler, mezarlıklar, kuyu başları, göl kenarları, mağaralar ve terk edilmiş yapılar. Yani tehlikeye açık, tekin olmayan yerler. Duvarcı’ya göre bu varlıkların asıl görevi insanı uyarmak ve cezalandırmak.

Kökenlerine gelince, Duvarcı bunların Gök Tanrı ve Şaman inancından, yer-su anlatılarından kalan unsurlarla, Mezopotamya ve Anadolu’daki çok eski varlık anlatılarının birleşiminden beslendiğini söylüyor. İslamiyet’in kabulüyle bu varlıklar Kur’an’daki “cin” kavramının içinde yeni bir çerçeve bulmuş. Duvarcı’nın makalesindeki en önemli tespitlerden biri de adların coğrafyaya göre değişmesi; bu yüzden isimlerden çok rollerin önemli olduğunu vurguluyor.

Bu yazıdaki Hınkır Munkur, Demirkıynak ve Enkebit tarifleri, Duvarcı’nın Bilig dergisindeki makalesinde Özkul Çobanoğlu’nun 2003 tarihli kitabına dayandırdığı bilgilere dayanıyor. Çobanoğlu’nun kitabını doğrudan okumadım; aktardığım şey Duvarcı’nın aktarımı.

Beş Varlık Bir Bakışta

Hınkır Munkur, Demirkıynak, Enkebit, Kara Korşak ve Germakoçi karşılaştırması

Varlık	Yöre	Öne çıkan özellik	Anlatılan çare
Hınkır Munkur	Yöre belirtilmemiş (söylenişi Doğu Anadolu’da kayıtlı)	İnsanı boğup yer; göbeğindeki torbada yavrusunu taşır	Üzerine idrar yapmakla tehdit etmek
Demirkıynak	Bigadiç dağları (Balıkesir)	Her kılığa girer, korkunç sesle delirtir, çok kötü kokar	Dereye ya da göle girmek
Enkebit	İç Anadolu	Başında altın fes var, sağ elinin ortası delik; uyuyanı boğmaya çalışır	Başındaki feşi kapmak
Kara Korşak	Erbil Türkmenleri	Hayvan kılığına girer, tanıdık sesle kapıyı çalıp insanı kaçırır	Pantolonun düğmelerini açmak
Germakoçi	Doğu Karadeniz (Laz anlatıları)	Kıllı, iri, insanla maymun arası orman yaratığı	Ateş yakmak (İngilizce Vikipedi, Ascherson 2015 atfıyla)

Hınkır Munkur

Kimdir?

Duvarcı’nın makalesinde Hınkır Munkur, yakaladığı insanı önce boğan, ardından yiyen bir yaratık olarak geçiyor. İnsana benziyor ama göbeğinde bir torba var ve yavrusunu bu torbada taşıyor. Vikipedi’nin kaydına göre Doğu Anadolu’da halk bu adı “hınkır mınkır” ya da “hınkır pınkır” diye söylüyor.

Neden İdrar?

Anlatıdaki en tuhaf ve en akılda kalan ayrıntı bu: Hınkır Munkur’un en çok korktuğu şey üzerine idrar yapılması. Böyle tehdit edilirse ortadan kaybolduğuna inanılıyor. Bir halkbilimi derleme yazısında bunun bir sözle birlikte yapıldığı da aktarılıyor: “Donumu açar, üzerine işerim.” Aynı yazıda Hınkır Munkur’un mezardaki insanları ve canlıları da yakalayıp boğduğu söyleniyor.

Baktığım kaynakların hiçbiri idrarın neden bu kadar etkili sayıldığını açıklamıyor. Bir açıklama uydurmak yerine bunu boş bırakmayı tercih ettim.

Hıbılık ve Enkebit’ten Farkı

Hıbılık, Enkebit ve Kamos uyuyan insanın göğsüne çöken varlıklar. Duvarcı’nın Hınkır Munkur tarifinde ise uykudan hiç söz edilmiyor; o daha çok yakalayıp yiyen bir canavar olarak çiziliyor.

Demirkıynak

Kimdir?

Demirkıynak, anlatılara göre Balıkesir’in Bigadiç yöresindeki dağlarda yaşıyor. Her kılığa girebiliyor, çıkardığı korkunç seslerle insanların aklını yitirmesine yol açıyor ve çok kötü kokuyor. En belirgin zaafı ise suyla ilgili: sudan çok korkuyor.

Nasıl Kurtulunur?

Demirkıynak’ı gördüğü anda dereye ya da göle giren kişiye zarar veremiyor. Yani çare doğrudan o ana ve o yere bağlı: yakınında su varsa hemen içine girmek gerekiyor.

Bazı popüler anlatılarda Demirkıynak, Tepegöz’ün yakını olarak gösteriliyor. Duvarcı’nın makalesinde böyle bir bağlantı yok, o yüzden bunu bir bilgi olarak değil, dolaşımdaki bir anlatı olarak not ediyorum.

Enkebit

Kimdir?

Enkebit İç Anadolu’da anlatılan bir varlık. Başında altın bir fes var ve sağ elinin ortası delik. Uyuyan insanların boğazını sıkarak onları boğmaya çalışıyor. Kaynaklar elindeki deliğin ne anlama geldiğini açıklamıyor.

Fes ve Börk Motifi

Enkebit’in en ilginç yanı çaresinde: başındaki feşi kapan kişiye dokunmuyor. Bu motif tek başına değil. Duvarcı’nın makalesinde Harput çevresindeki Kamos da başında hep bir börk taşıyor ve börkü kapmayı başaran kişinin elinde börk büyüklüğünde altın kalıyor. Hıbılık yazımızda anlattığımız börk motifi de aynı aileden. Yani uyuyanın göğsüne çöken varlıkların başlığını kapmak, Anadolu anlatılarında tekrar eden bir “yenme” yolu.

Kara Korşak

Kimdir?

Kara Korşak, Erbil’deki Türkmenlerin anlatılarında geçen bir cin. Eşek, köpek, domuz ya da keçi kılığına girdiğine inanılıyor. Gece kapıları çalıyor ve ev sahibinin tanıdığı bir ses ve kılıkla onu kandırıp dışarı çağırıyor, sonra da kaçırıyor. Duvarcı bu bilgiyi Yaşar Kalafat’ın derlemesine dayandırıyor.

Pantolon Düğmeleri

Anlatılan korunma yolu şaşırtıcı derecede basit: pantolon giyiyorsanız düğmelerini açmanız yetiyor. Bunun neden işe yaradığına dair kaynaklarda bir açıklama bulamadım.

İngilizce Vikipedi’nin “Qarakorshaq” maddesi ise biraz farklı bir tablo çiziyor: karanlık yerlerde, deliklerde ve terk edilmiş evlerde saklanan, yakaladığını götürüp yemek isteyen ve ışıktan, gürültüden korkan bir yaratık. Madde “birden fazla sorun” uyarısı taşıdığı için bunu kesin bir bilgi gibi değil, farklı bir anlatı geleneğinin yansıması olarak okumak gerekiyor.

Hikâyenin Mesajı

Kara Korşak anlatısı, Duvarcı’nın makalesinin sonunda saydığı mesajlardan birini çok net taşıyor: tanımadığın birinin ya da tanıdık gibi görünen bir sesin çağrısına gece kulak verme. Yozgat’taki Congolos anlatısında da aynı kalıp var; o da uyuyan insanı yakınlarından birinin sesini taklit ederek çağırıyor.

Germakoçi

Kimdir?

Germakoçi, Doğu Karadeniz’deki Laz anlatılarının orman yaratığı. Derleme kaynaklarda uzun boylu, iri yapılı, vücudu kıllarla kaplı, insanla maymun arası bir yaratık olarak tarif ediliyor; Gürcücede “Oçokoçi”, Megrelya’da “Oçhokoçi” adlarıyla anılan canavarla aynı özellikleri taşıdığı söyleniyor (genel bir derleme sitesi). Daha akademik bir çalışmada, Doğu Karadeniz memoratlarındaki tekinsiz mekân algısı incelenirken Germakoçi’nin birçok Laz masalına konu olan tüylü bir adam olduğu, bazı masallarda Cazı Karısı’nın (cadı karısının) kocası olup insanları yediği belirtiliyor. Aynı çalışma, Artvin çevresinde “Meşe Adamları” olarak da anıldığını kaydediyor (ResearchGate’teki makale).

Karakoncolos ile İlişkisi

Duvarcı’ya göre Doğu Karadeniz’de Karakoncolos, “Karakonculu”, “Karakoncilo”, “Koncolos” ve “Yaban Adam” gibi adlarla da anılıyor ve maymuna benzetiliyor. Germakoçi de “yaban adamı” ve “meşe adamı” adlarıyla anılınca iki varlığın yerel anlatılarda iç içe geçtiği anlaşılıyor. Ancak akademik bir kaynakta ikisinin aynı varlık olduğunu doğrulayan bir ifade bulamadım. Aralarındaki benzerlik açık, özdeşlik ise kanıtsız.

Korunma

İngilizce Vikipedi’nin “Germakochi” maddesi, Norman Ascherson’ın Black Sea kitabına dayanarak şunu aktarıyor: Germakoçi’den kurtulmanın yolu ateş yakmak. Germakoçi ateşi alıyor, anında yanıyor, sonra Karadeniz’e koşup içine atlıyor. Aynı maddede eski zamanlarda Lazların, köyde Germakoçi olduğunu hissettiklerinde köylerini terk ettikleri de yazıyor. Bu bilgiyi ikincil bir kaynaktan aktarıyorum; Ascherson’ın kitabını doğrudan okumadım.

Dünyadaki Benzerleri: Aynı Kalıp mı, Aynı Varlık mı?

Germakoçi’yi okuyan çoğu kişinin aklına Bigfoot ve Yeti geliyor. Benzerlik gerçek; asıl soru bu benzerliği nasıl yorumladığımız. Aşağıda kaynaklarda geçen benzerlikleri ve bunları okuyan iki farklı yaklaşımı ayrı ayrı veriyorum.

Yakın Akrabalar: Ochokochi ve Almas

Gürcü ve Megrel anlatılarındaki Ochokochi, Germakoçi’nin en yakın karşılığı sayılıyor; adı “keçi-adam” anlamına geliyor. Vikipedi’ye göre göğsünde kıl yerine sivri bir kemik ya da taş balta biçiminde bir çıkıntı var, yoldan geçenleri kucaklayarak öldürüyor ve orman kraliçesi Tkashi-Mapa’ya âşık; avcılar da onu bu peşinden alıkoyuyor. Önceki promptlarda “balta” ayrıntısını kaynaksız diye dışarıda bırakmıştık; bu motifin Gürcü versiyonunda gerçekten olduğunu şimdi görüyoruz, Laz versiyonunda geçip geçmediğini ise doğrulayamadım.

Doğuya doğru gidince Almas çıkıyor. “Almas” Moğolcada “yaban adam” demek ve Vikipedi’ye göre Kuzey Kafkasya ile Türk halk inançlarında, Kafkasya’dan Tyan-Şan, Pamir ve Altay dağlarına kadar uzanan bir hatta anlatılıyor. Çeçen, İnguş ve Çerkes inançlarındaki Almaz da çok tanıdık: erkeği tüylü ve çirkin, göğsüne bir balta saplı; sihirli gücü saçında ve saçı tutulursa çaresiz kalıyor. Kelimenin Moğolcadan ödünç olduğu söyleniyor. Bazı araştırmacılar figürün Moğol etkisiyle doğduğunu düşünüyor, Amjad Jaimoukha ise bunun zaten var olan yerel bir kavram olabileceğini öne sürüyor.

Dünyanın Öbür Yaban Adamları

Yaban adam ailesi: adlar, yöreler ve anlamlar

Ad	Yöre	Adın anlamı / not
Germakoçi	Doğu Karadeniz (Laz)	Lazcada “dağ adamı” (germa: dağ, kochi: adam; Vikipedi)
Ochokochi	Gürcistan (Megrel, Kolhis)	“Keçi-adam”; göğsünde kemik ya da balta biçiminde çıkıntı
Almas / Almaz	Kafkasya, Tyan-Şan, Pamir, Altay	Moğolcada “yaban adam”; Almaz’ın göğsünde balta, saçında güç var
Yeti	Himalaya	Sherpa “yeh-teh” (“o şey” ya da “kaya hayvanı”; anlamı tartışmalı); Tibetçede “migoi” yaban adam demek
Sasquatch	Kuzey Amerika (Salish)	Halkomelem “sásq’ets”, yani “tüylü adam”
Yeren	Çin	“Yaban adam”; tüylü adam anlatıları Savaşan Devletler dönemine uzanıyor
Wild man / wodewose	Ortaçağ Avrupası	“Yabani adam”; sanatta ve edebiyatta tüylü insanımsı figür

Ortaçağ Avrupası’ndaki “wild man” figürü Vikipedi’ye göre tüylü, insana benzeyen ama hayvansı özellikler taşıyan bir yaratık; yüz, avuç içi ve ayak tabanı gibi yerlerde tüysüz olabiliyor ve bazı anlatılarda yabani av hayvanlarının koruyucusu sayılıyor. Çin’deki Yeren için “tüylü adam” gözlemleri Savaşan Devletler dönemine kadar geri gidiyor.

Yeti’nin adı Sherpa dilindeki “yeh-teh” sözünden geliyor ve anlamı tartışmalı. Batı’daki “Abominable Snowman” (iğrenç kar adam) adı ise 1921’de gazeteci Henry Newman’ın bir Everest keşif gezisinden dönen taşıyıcıların söylediği “metoh-kangmi” sözünü yanlış çevirmesinden doğmuş. “Sasquatch” sözcüğünü de 1920’lerde J. W. Burns, Halkomelem dilindeki “sásq’ets” sözünden türetmiş; Burns, bölgedeki her dilin kendi adı olan yerel anlatılarını tek bir yaratık adı altında toplamış. “Bigfoot” adı ise 1958’de Humboldt Times gazetesinde ortaya çıkmış.

Birinci Okuma: Ortak Bir Folklor Kalıbı

Halkbilimi bu benzerliği genellikle ortak bir kalıp olarak okuyor. Duvarcı’nın makalesindeki bir tespit bunu iyi özetliyor: insanlar olağanüstü varlıkların biçimini bilemedikleri için onları tanıdıkları modellere, yani insan ya da hayvan şekline yakıştırarak tasvir ediyor. Duvarcı ayrıca bu tür varlıkların doğu ve batı kültürlerinde birbirine benzeyen inanç kalıpları olarak ortaya çıktığını belirtiyor. Bu okumaya göre Germakoçi, Almas, Yeti ve Sasquatch aynı varlık değil; aynı kalıbın farklı yerlerdeki yerel örnekleri.

Bilim dünyasının ana akımı da varlıkları gerçek bir hayvan olarak kabul etmiyor. Britannica, çoğu bilim insanının Sasquatch’ın varlığını tanımadığını, bunun bir tuzak ya da hayvan, muhtemelen ayı olarak düşünüldüğünü yazıyor. Yeti için yapılan 2017 tarihli genetik çalışmada (Charlotte Lindqvist ve ekibi, Proceedings of the Royal Society B), “Yeti kalıntısı” diye sunulan dokuz örnekten sekizi ayı, biri köpek çıkmış (ikincil bir özetten aktarıyorum, makalenin kendisini okumadım).

İkinci Okuma: Tek Bir Kalıntı Hominid

Kriptozoolojide ise bu varlıklar çoğu zaman tek bir çatı altında tartışılıyor. Bu görüşün en bilinen mimarı Sovyet tarihçi Boris Porşnev. 1957’de Himalaya’daki Yeti haberlerinden etkilenen Porşnev, Sovyet Bilimler Akademisi’nin izniyle “kardan adam” konusunu inceleyen bir komisyon kurdu; 1958’de Pamir’e bir keşif düzenlendi. Porşnev, Almas’ın Buzul Çağı’ndan sağ kalmış bir Neandertal nüfusu olabileceğini öne sürdü; 1963’te toplanan kanıtları özetleyen bir kitap hazırladı. Bu fikir “Porşnev teorisi” adıyla biliniyor ve kriptozoologları etkiledi. Kitap sonradan The Soviet Sasquatch adıyla İngilizceye çevrildi.

Bu görüşün kabul gördüğü söylenemez. Vikipedi, Porşnev’in hipotezinin Sovyet bilim çevresinde geniş kabul görmediğini yazıyor; Vice’ın aktardığına göre 1969’da bir grup Sovyet zoolog ve biyolog çalışmasını “sözde bilimsel” olarak nitelemiş. Yani bu okuma bir bilimsel sonuç değil, bir varsayım.

Bu Yazının Tutumu

Efsanelerin kanıtlanması gerekmez; benzerliklerini serbestçe karşılaştırabiliriz ve Germakoçi’nin Ochokochi, Almas, Yeti ve Sasquatch’la aynı ailenin üyesi gibi durduğunu söylemek için kanıta ihtiyaç yok. Ancak “bunlar aynı varlık” ya da “aynı kökten çıktılar” demek ayrı bir iddia olduğu için, bunu iki farklı okuma olarak yan yana bırakıyoruz. İkisinde de ortak olan şey, benzerliğin gerçek olması.

Aynı Makalede Geçen Diğer Az Bilinen İsimler

Duvarcı’nın makalesi, bu beşlinin dışında da bilinmeyen birçok varlığı kaydediyor. En ilginç dördü:

• Kayış Ayak: Romanya Dobruca Türkleri arasında tespit edilmiş, loğusalara musallat olan bir cin. Hava karardıktan sonra çıkıp şafağa kadar dolaşıyor; eğri bacaklı ve korkunç görünüşlü. Loğusanın omuzlarına ayakları önden sarkacak biçimde yerleşip onu istediği gibi dolaştırıyor. Aynı adla Tire’de de derleme yapılmış.
• At Binen Cin: Caferi Türklerin anlatılarında geceleri atlara binip dolaşan cin. Sabah at terli ve yorgun bulunursa durum anlaşılıyor, çünkü cin atın yelesini örüyor. Yakalamak için yeleye zift sürülüyor; yakalanan cinin yakasına iğne takılıp esir ediliyor. Ama bu esir cin bir gün elindeki ekmeği bir çocuğa verip onu kandırarak iğneyi çıkarttırıyor ve kaçıyor. Alkarısı yazımızdaki Büyük Oluklu köyü anlatılarında geçen at yelesi örme motifiyle aynı kalıp.
• Congolos: Yozgat’ta Karakoncolos’un adı. Ocak ayının ortasındaki soğuk günlere “congolos ayı” deniyor. Açıkta duran yiyecek küplerine tükürüp idrar yaparak hastalık yaydığına, uyuyan kişiyi yakınının sesini taklit edip çağırdığına ve uyanmayanı alıp dışarıda soğuktan donmaya bıraktığına inanılıyor. Pancar olan eve uğramadığı söylendiği için pancar pişirilip eşiklere gömülüyor ya da lohusalara ve sevilen kişilere veriliyor.
• Kara-kura: Erzurum ve Erzincan’da Alkarısı gibi lohusalara musallat olan, ciğer söken bir varlık. Konya çevresinde ise keçiye benzeyen ama kedi büyüklüğünde, insanların üstüne çöküp boğmaya çalışan bir yaratık olarak anlatılıyor. Gün ışığından korkuyor, güneş doğunca kımıldayamadığı için ancak o zaman yakalanabiliyor. Yakalanınca ona yemin ettirip köle gibi kullanmak mümkün sayılıyor. Yatağında ekmek kırıntısı olanlara musallat olmayı seviyor.

Hepsine Karşı Ortak Korunma Yolları

Duvarcı’nın makalesi, tek tek varlıklardan bağımsız, hepsi için geçerli sayılan bir korunma repertuvarı da derliyor:

• Adını anmamak: Bu varlıkların adı doğrudan söylenmez; söylemek gerekirse “iyi saatte olsunlar”, “bizden uzak olsunlar” denir.
• Yaşadıkları yerleri kirletmemek: Akşam saatlerinde kapı önlerine bulaşık ya da sıcak su dökülmez, açık yerde tuvalet ihtiyacı giderilmez.
• İzin istemek: Karanlık ve pis yerlere girerken “Bismillah, destur, tu tu tu” denir. Sokağa kirli su dökmek gerekirse “destur ya ahd-i Süleyman” söylenir; çünkü cinlerin Süleyman Peygamber’e, adını anan kişiye dokunmayacaklarına söz verdiğine inanılır.
• Dua ve Kur’an: İhlâs, Âyet-el Kürsî ve Cin sureleri en etkili dualar sayılır. Cinlerin cami, türbe, Kur’an okunan yerler ve koyun ağıllarına giremediğine inanılır; çünkü koyun “peygamber hayvanı” kabul edilir.
• Metal ve gürültü: İğne, bıçak, makas, orak gibi metal eşyalar ve davul, kazan, tencere kapağı gibi gürültü çıkaran şeyler cinleri uzak tutar. Bu yüzden yeni gelinlerin, loğusaların ve bebeklerin yastığının altına ya da odasına bu eşyalar konur.
• Yeni sürülmüş tarla: Gece yalnız kalıp üzerinde ağırlık, titreme ve korku hisseden kişi hemen yeni sürülmüş bir tarlaya girerse cinlerin dağıldığına inanılır.
• Besmele: Yiyecek küpe konurken, yeni kıyafet alınınca, çeyiz sandığına eşya yerleştirilirken Besmele çekilmezse cinlerin bir kısmını götüreceğine inanılır.

Peki, Gerçek mi?

Duvarcı bu soruya halkbilimi açısından cevap veriyor: inanç alanındaki verilerin pozitif bilimin yöntemleriyle sınanamayacağını, çünkü inancın doğruluğu denetlenebilen bir kavram olmadığını söylüyor. Psikoloji ve psikiyatri bu tür deneyimleri illüzyon ve halüsinasyon kavramlarıyla açıklıyor. Halkbilimi ise bu anlatıların bir toplumun korkularını, değerlerini ve günlük hayat kurallarını nasıl taşıdığına bakıyor.

Ona göre bu varlıkların anlatıları, temizliğe, bebek ve lohusa sağlığına, tanımadığın birinin çağrısına kulak vermemeye, geç saatte ıssız yerlerde dolaşmamaya ve din-ahlak kurallarına uymaya dair mesajlar veriyor. Duvarcı bunların “ölü varlıklar” olmadığını, günümüzde de yeni biçimlerde yaşayan folklorik dinamikler olduğunu belirtiyor; Milliyet’e verdiği açıklamada da bugün bu hikâyelerin yazlıklarda gençlerin arasında ve gece nöbetindeki fabrikalarda işçilerin arasında anlatılmaya devam ettiğini söylüyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Hınkır Munkur nedir?

Hınkır Munkur, Türk halk anlatılarında yakaladığı insanı önce boğup sonra yiyen, insana benzeyen ve göbeğindeki torbada yavrusunu taşıyan doğaüstü bir yaratıktır. Duvarcı’nın makalesinde Özkul Çobanoğlu’na atfen kaydedilmiştir.

Hınkır Munkur'dan nasıl korunulur?

Anlatıya göre en çok korktuğu şey üzerine idrar yapılmasıdır; böyle tehdit edilirse ortadan kaybolur. Kaynaklar bunun nedenini açıklamaz.

Demirkıynak nedir, ondan nasıl kurtulunur?

Demirkıynak, Bigadiç dağlarında yaşadığı anlatılan, her kılığa girebilen, korkunç seslerle insanları delirten ve çok kötü kokan bir yaratıktır. Sudan çok korkar; onu gördüğü anda dereye ya da göle giren kişiye zarar veremez.

Enkebit nedir?

Enkebit, İç Anadolu’da anlatılan, başında altın bir fes taşıyan, sağ elinin ortası delik olan ve uyuyan insanların boğazını sıkarak onları boğmaya çalışan bir varlıktır. Başındaki feşi kapan kişiye dokunmadığına inanılır.

Kara Korşak'tan nasıl korunulur?

Erbil Türkmenlerinin anlatılarına göre pantolon giyen kişinin düğmelerini açması korunmak için yeterlidir. Kara Korşak hayvan kılığına girip tanıdık bir sesle kapıyı çalarak insanları kaçıran bir cindir.

Germakoçi nedir?

Germakoçi, Doğu Karadeniz’deki Laz anlatılarında geçen, uzun boylu, iri yapılı, vücudu kıllarla kaplı, insanla maymun arası bir orman yaratığıdır. Bazı masallarda Cazı Karısı’nın kocası olarak anlatılır ve insan yediği söylenir. Anlatılan çare ateş yakmaktır.

Germakoçi, Bigfoot ve Yeti ile aynı varlık mı?

Bunu kanıtlayan bir kaynak yok. Germakoçi, Gürcü Ochokochi, Almas, Yeti ve Sasquatch aynı “yaban adam” kalıbına girer. Folklorcular bunu ortak bir anlatı kalıbı olarak okur; Boris Porşnev gibi bazı kriptozoologlar ise bunları tek bir kalıntı hominid olarak yorumlamıştır, ancak bu görüş bilim çevrelerinde geniş kabul görmemiştir.

Memorat nedir?

Memorat, halkbiliminde doğaüstü varlıkların kahraman olduğu, insanın kendi başından geçen ya da nesilden nesile aktarılan olayları anlatan kısa anlatılara verilen addır. Genellikle uyarıcı ve eğitici bir işlevi vardır.

Sizin yörenizde bu varlıklardan hangisi anlatılıyor ya da hangi adla biliniyor? Yorumlarda paylaşın, birlikte bir bölgesel isim haritası çıkaralım!

Kaynakça

• Duvarcı, Ayşe. “Türklerde Tabiat Üstü Varlıklar ve Bunlarla İlgili Kabuller, İnanmalar, Uygulamalar.” Bilig, S. 32, Kış 2005, s. 125-144. (DergiPark | PDF)
• Çobanoğlu, Özkul. Türk Halk Kültüründe Memoratlar ve Halk İnançları. Ankara: Akçağ Yayınları, 2003. (Duvarcı’nın makalesi aracılığıyla; Hınkır Munkur, Enkebit ve Demirkıynak tarifleri.)
• Kalafat, Yaşar. Doğu Anadolu’da Eski Türk İnançlarının İzleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 1999. (Duvarcı’nın makalesi aracılığıyla; Kamos ve Kara Korşak.)
• Önal, Mehmet Naci. Romanya Dobruca Türkleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1998. (Duvarcı’nın makalesi aracılığıyla; Kayış Ayak.)
• Özbaş, Hasan. “Yozgatta Congoloz.” Türk Folklor Araştırmaları, S. 12, 1967. (Duvarcı’nın makalesi aracılığıyla.)
• “İşte o ‘Canavarlar’… Küçükken korkutulduğumuz, büyüdüğümüzde korkutmak için anlattığımız.” Milliyet.com.tr, 22.09.2022. (Dr. Ayşe Duvarcı ile söyleşi.)
• “Türk Halk İnanışlarında Tekinsiz Mekân Algısı ve Doğu Karadeniz Bölgesi Memoratlarına Yansımaları.” ResearchGate.
• “Hınkır.” Vikipedi.
• “Qarakorshaq.” İngilizce Vikipedi. (Maddede “birden fazla sorun” uyarısı bulunmaktadır.)
• “Germakochi.” İngilizce Vikipedi. (Ateş çaresi ve Ochokochi eşdeğerliği; Ascherson, Black Sea, 2015 atfıyla.)
• “Ochokochi.” İngilizce Vikipedi.
• “Almas (folklore).” İngilizce Vikipedi; “Almaz (mythical beast).” İngilizce Vikipedi (Colarusso 1980 ve Jaimoukha atfıyla).
• “Wild man.” İngilizce Vikipedi; “Yeren.” İngilizce Vikipedi; “Yeti.” İngilizce Vikipedi; “Bigfoot.” İngilizce Vikipedi.
• “Boris Porshnev.” İngilizce Vikipedi ve Britannica. Porşnev, Boris. The Soviet Sasquatch (İngilizce çeviri, 2021). “Bigfoot Believers Uncovered a Lost Manuscript About the ‘Soviet Sasquatch’.” Vice.
• “Yeti.” Cryptid Vault. (Lindqvist ve ark., Proceedings of the Royal Society B, 2017 çalışmasının ikincil özeti; makalenin kendisi okunmamıştır.)
• “Germakoçi.” Gizemler ve Bilinmeyenler. (Genel derleme sitesi; akademik kaynak değildir.)
• “Türk Halk Kültürü ve Mitoloji.” Dil Edebiyat. (Derleme yazısı; Hınkır Munkur’a karşı söylenen söz için.)

Yazıda bir hata mı gördün? Bize bildir