Kader, Cüzi İrade ve Külli İrade İlişkisi
İslam kelamında (Akaid) kader ve irade mekanizması, ‘bilmek ile zorlamak’ arasındaki o ince ontolojik çizgiye dayanır. Bu üçlü ilişkinin fıkhî anatomisi şöyledir:
- Külli İrade (İlahi İrade): Sadece Allah’a ait olan, sonsuz, sınırsız ve her şeyi kuşatan iradedir. Zaman ve mekanın yaratıcısı olduğu için geçmişi, anı ve geleceği aynı anda, tek bir nokta olarak bilir ve yaratır. İnsanın ne zaman doğacağı, cinsiyeti, ırkı gibi konularda Külli İrade mutlaktır ve burada insanın hiçbir müdahalesi (sorumluluğu) yoktur.
- Cüzi İrade (Beşeri İrade): Allah’ın kendi Külli İradesi’nden insana verdiği sınırlı, ancak iyi ile kötüyü (iman ile inkarı, sevap ile günahı) seçme özgürlüğü tanıyan iradedir. İnsanın ahiretteki cennet veya cehennem hesabını var eden yegane şey budur. İnsan rüzgarın önünde savrulan bir yaprak (robot) değildir; Külli İradenin ona sunduğu seçenekler arasından bizzat ‘seçim yapan’ aktif bir varlıktır.
- Kader (Ölçü/Plan): Kelime anlamı ‘ölçü, miktar, plan’ demektir. Kader, Allah’ın Külli İradesiyle ezelde (zamanın dışında), insanın Cüzi İradesiyle ‘ne seçeceğini’ önceden bilmesi ve bunu bir plana (Levh-i Mahfuz) yazmasıdır. Ancak burada mutlak bir teolojik ayrım vardır: ‘Allah bildiği için insan o fiili işlemez; insan o fiili kendi özgür (cüzi) iradesiyle işleyeceği için Allah bunu ezelden bilir.’ (Tıpkı bir astronomun güneş tutulmasının saatini bilip yazması gibidir. Astronom yazdığı için güneş tutulmaz, güneş tutulacağı için astronom bunu bilir.) Külli irade yaratır, cüzi irade seçer, kader ise bu sistemin ilahi yazılımıdır.
Yazıda bir hata mı gördün? Bize bildir
