Banka faizi, Kuran’da geçen ‘riba’ mıdır?
Evet, İslam alimlerinin çok büyük bir çoğunluğuna (icmaya), dört hak mezhebe ve Diyanet İşleri Başkanlığı’nın kesin fetvalarına göre günümüzdeki modern banka faizi, Kur’an-ı Kerim’de kesin olarak haram kılınan ‘riba’nın ta kendisidir.
1. Riba’nın (Faizin) Fıkhî Tanımı
Arapça ‘riba’ kelimesi sözlükte ‘artma, çoğalma, fazlalık’ anlamlarına gelir. İslam fıkhında ise riba; borç verilen bir paranın (sermayenin) veya mislî bir malın, sadece ‘zaman/vade’ karşılığında, hiçbir ticari riske (zarar ihtimaline) girilmeden önceden belirlenmiş garantili bir fazlalıkla geri alınmasıdır. Günümüzdeki banka kredileri ve vadeli mevduat hesaplarının işleyişi tam olarak budur: Parayı belli bir süre kullanma (veya kullandırma) karşılığında, ticari bir riske girmeden garanti edilen ek getiri talep etmek.
2. ‘Tefeci Faizi Başka, Banka Faizi Başka’ İddiası ve Çürütülmesi
Günümüzde bazı çevreler, Kur’an’ın indiği dönemdeki ribanın sadece fakirleri ezen çok yüksek oranlı (fahiş) ‘tüketim/tefeci faizi’ olduğunu, modern bankaların ise düşük oranlarla ekonomiyi ve üretimi fonladığını, dolayısıyla banka faizinin Kur’an’daki riba olmadığını iddia etmektedir. Ancak İslam fıkhı ve Diyanet bu ayrımı kesinlikle reddeder. Çünkü:
- Kur’an-ı Kerim (Bakara Suresi 278-279) faizin oranına bakmaz, azını da çoğunu da yasaklar. Ayette ‘Eğer tövbe ederseniz ana paranız (sermayeniz) sizindir. Ne haksızlık edersiniz, ne de haksızlığa uğratılırsınız.’ buyrulur. Yani ana paranın üzerindeki her türlü önceden şart koşulmuş garantili fazlalık ribadır.
- Faiz yasağı, kredinin ‘tüketim’ (ihtiyaç) için mi yoksa ‘üretim’ (ticari yatırım) için mi kullanıldığına göre değişmez. İslam fıkhında haram olan şey, emeğe ve üretime dayanmayan paranın, doğrudan doğruya ‘parayı’ doğurmasıdır.
3. Ticaret (Alışveriş) ve Faiz Arasındaki Temel Fark
Bakara Suresi 275. ayette ‘Allah ticareti helal, faizi (ribayı) haram kılmıştır’ buyrulur. Banka faizi ile meşru ticaret (veya İslami finans/kar-zarar ortaklığı) arasındaki en büyük fıkhî fark ‘risk’ (zarar ihtimali) unsurudur. Ticarette sermaye sahibi kar etme umuduyla parasını işe koyar, ancak zarar etme riskini de baştan üstlenir (İslam fıkhındaki ‘nimet-külfet dengesi’). Banka faizinde ise banka (veya vadeli hesaba para yatıran kişi) hiçbir ticari risk almaz; borç alan kişi veya şirket batsa da, zarar etse de o parayı önceden belirlenmiş faiziyle (fazlalığıyla) tıkır tıkır geri ister. İslam hukuku, bütün zararın borçluya yıkıldığı, sadece parayı elinde tutanın risksiz bir şekilde sermayesini büyüttüğü bu sistemi adaletsiz bulur ve reddeder.
4. Enflasyon Farkı Faiz midir?
İslam fıkhında, borç verenin parası zaman içinde enflasyon karşısında erimişse, borçlu kişiden ana paranın alım gücündeki değer kaybını (enflasyon farkını/altın karşılığını) talep etmesi faiz sayılmaz; bu hakkın iadesidir ve adaletin gereğidir. Ancak banka mevduat ve kredi faizleri, sadece enflasyon koruması sağlamakla kalmayıp, tamamen paranın kiralanması ve bu kiralama üzerinden risksiz önceden garantilenmiş kâr elde edilmesi mantığına dayandığı için fıkhî olarak tartışmasız bir şekilde ‘riba/haram’ kapsamında değerlendirilmektedir.
Yazıda bir hata mı gördün? Bize bildir
