İki kadının şahitliği neden bir erkeğe eşittir?

İslam fıkhında ‘iki kadının şahitliğinin bir erkeğin şahitliğine eşit olduğu’ bilgisi, fıkhın tamamını kapsayan genel bir kural değil, sadece belirli davalara (özellikle mali ve ticari işlemlere) özgü istisnai bir durumdur. Bu meselenin Kur’ani dayanağı, fıkhî çerçevesi ve gerekçeleri (hikmetleri) şunlardır:

1. Kur’ani Dayanak ve Ayetin Kendi Açıkladığı Gerekçe

Bu kuralın kaynağı Kur’an-ı Kerim’in en uzun ayeti olan Bakara Suresi 282. ayettir (Müdayene/Borçlanma ayeti). Ayette borç anlaşmalarının yazılması emredilirken şahitlerle ilgili şu hüküm verilir: ‘Erkeklerinizden iki kişiyi de şahit tutun. Eğer iki erkek bulunmazsa, razı olacağınız şahitlerden bir erkek ve iki kadın olsun. Tâ ki, kadınlardan biri yanılırsa (veya unutursa) diğeri ona hatırlatsın.’

Kur’an, kuralın gerekçesini ayetin içinde doğrudan kendisi açıklamıştır: ‘Unutma veya yanılma ihtimaline karşı destek olmak.’

2. Sosyolojik ve Ekonomik Tecrübe Farkı

İslam dininin indiği dönemde ve tarih boyunca klasik toplumlarda ticaret, borçlanma, piyasa koşulları ve pazar işlemleri tamamen erkeklerin merkezinde olduğu bir alandı. Kadınlar (istisnalar dışında) genellikle ticari hayatın, karmaşık sözleşmelerin ve piyasa rekabetinin dışında yer alıyordu. İnsan, tecrübesi olmayan ve ilgi alanına girmeyen konulardaki detayları kolay unutur veya yanlış yorumlayabilir. İslam hukuku, kimsenin hakkının (malının) zayi olmaması için adaleti en sağlam kazığa bağlamayı hedefler. Ticari konularda tecrübe eksikliği sebebiyle doğabilecek bir unutkanlığın veya yanılmanın önüne geçmek için ikinci kadın, bir ‘hatırlatıcı/destekleyici’ olarak şart koşulmuştur.

3. Kadının Değeri veya Zekası ile İlgili Değildir

Bu kural, kadının aklının yarım olduğu veya insanlık değerinin erkeğin yarısı olduğu anlamına kesinlikle gelmez. Eğer İslam fıkhında kadının sözü erkeğin yarısı kabul edilseydi, dinin en temel ikinci kaynağı olan Hadis rivayetlerinde kadının sözü tek başına kabul edilmezdi. Oysa fıkıhta ve hadis ilminde bir kadının (örneğin Hz. Aişe’nin) tek başına rivayet ettiği binlerce hadis, dinin kesin kuralı olarak kabul edilmiş ve o kadının şahitliği tüm İslam ümmetini bağlamıştır. Çünkü dini ezberlemek ve yaşamak, kadının da erkeğin de bizzat tecrübe alanıdır.

4. Kadın Şahitliğinin Erkekle Eşit veya Tek Başına Yeterli Olduğu Durumlar

İslam fıkhında alanlarına göre şahitlikler değişir:

• Kadınların özel hallerinde (doğum, bekaret, emzirme, kadınsal fiziki kusurlar vb.), sadece erkeklerin vakıf olamayacağı konularda tek bir kadının şahitliği bile (erkeğe ihtiyaç duymadan) hukuken geçerli ve kesin delil kabul edilir.
• Dini konularda (örneğin Ramazan ayının başladığını bildiren hilalin görülmesinde) kadın ile erkeğin şahitliği birebir eşittir.

Özetle: Mali konulardaki bu şahitlik farklılığı; cinsiyetin ontolojik (yaratılış) değerinden veya zekadan değil, tamamen konunun uzmanlığı, sosyolojik iş bölümü ve hakkın (adaletin) her türlü şüpheden korunması prensibinden kaynaklanan hukuki bir önlemdir.

Yazıda bir hata mı gördün? Bize bildir